Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 61SHLOKA: 18
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 61

तथा हि आत्तम् इदम् राज्यम् हृत साराम् सुराम् इव ।
न अभिमन्तुम् अलम् रामः नष्ट सोमम् इव अध्वरम् ॥२-६१-१८॥

Tathā hi āttam idam rājyam hṛta sārām surām iva |
Na abhimantum alam rāmaḥ naṣṭa somam iva adhvaram ॥2-61-18॥

Translation

Similarly, Rama will not be inclined to accept this kingdom from which the essence has been taken away, just like wine that has lost its potency or a sacrifice that is devoid of Soma juice.

हिंदी अनुवाद

उसी प्रकार, राम इस राज्य को—जिसका सार तत्त्व निकाल लिया गया है, जैसे कि सारहीन मदिरा हो या ऐसा यज्ञ हो जिसमें से सोम रस नष्ट हो गया हो—स्वीकार करने के लिए उद्यत नहीं होंगे।


English Commentary

The kingdom is described as Hrita-saram (robbed of its essence/core). Kausalya argues that a kingdom ruled by another for so long loses its vitality, just like stale wine (Sura) loses its intoxication or a sacrifice (Adhvara) without the crucial Soma juice loses its power. She implies that by the time Rama returns, the 'spirit' of the kingship will be gone, leaving behind only a shell that he will reject.

हिंदी टीका

कौसल्या की हताशा यहाँ स्पष्ट है। वह मानती हैं कि १४ वर्षों में राज्य का खजाना, सेना और प्रतिष्ठा क्षीण हो जाएगी। ऐसे 'हृत साराम्' (जिसका सार हर लिया गया हो) राज्य को राम स्वीकार नहीं करेंगे। 'नष्ट सोमम्' (सोम रस के बिना) यज्ञ की तुलना एक ऐसे राज्य से की गई है जिसमें अब कोई आकर्षण या दिव्यता नहीं बची। यह एक खोखले मुकुट को पहनने जैसा होगा।