Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 61SHLOKA: 27
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 61

इमाम् गिरम् दारुण शब्द सम्श्रिताम् ।
निशम्य राजा अपि मुमोह दुह्खितः ।
ततः स शोकम् प्रविवेश पार्थिवः ।
स्वदुष्कृतम् च अपि पुनः तदा अस्मरत् ॥ ॥२-६१-२७॥

Imām giram dāruṇa śabda samśritām । Niśamya rājā api mumoha duḥkhitaḥ । Tataḥ sa śokam praviveśa pārthivaḥ । Svaduṣkṛtam ca api punaḥ tadā asmarat ॥ ॥2-61-27॥

Translation

Hearing these words laden with harsh sounds, the distressed King fainted. Then, sinking deep into grief, the King remembered a sin he had committed in the past.

हिंदी अनुवाद

कौशल्या की इन कठिन शब्दों वाली वाणी को सुनकर दुखी राजा मूर्छित हो गए। तदनन्तर, होश आने पर राजा गहरे शोक में डूब गए और उन्हें अपने द्वारा पूर्व में किए गए एक दुष्कर्म (पाप) का स्मरण हो आया।


English Commentary

This verse marks a pivotal transition in the narrative. Kausalya’s blistering words act as a trigger, breaking Dasharatha’s mental resilience and causing him to faint. Upon waking, his psychological state shifts from confusion to a realization of karmic justice. The phrase 'remembered a sin he had committed' foreshadows the impending story of Shravan Kumar. It suggests that Dasharatha realizes this tragedy is not just bad luck, but the fruition of a curse. This acknowledgment of Karma adds a layer of spiritual inevitability to his suffering.

हिंदी टीका

यह श्लोक कथा में एक महत्वपूर्ण मोड़ है। कौशल्या के वाग्बाणों ने दशरथ के हृदय को भेद दिया, जिससे वह मूर्छित हो गए। जब चेतना लौटी, तो उन्हें यह आभास हुआ कि उनकी वर्तमान पीड़ा अकारण नहीं है, बल्कि 'कर्मफल' है। यहाँ वाल्मीकि जी यह संकेत दे रहे हैं कि विपत्ति के समय मनुष्य को अक्सर अपनी पिछली गलतियाँ याद आती हैं। 'स्वदुष्कृतम्' (अपना पाप) का स्मरण श्रवण कुमार की घटना की ओर संकेत है, जो दशरथ की मृत्यु का मूल कारण बनेगा। यहाँ से कथा फ्लैशबैक (पूर्वस्मृति) में जाती है।