Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 62SHLOKA: 1
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 62

एवम् तु क्रुद्धया राजा राम मात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषम् वाक्यम् चिन्तयाम् आस दुह्खितः ॥ ॥२-६२-१॥

Evam tu kruddhayā rājā rāma mātrā saśokayā । Śrāvitaḥ paruṣam vākyam cintayām āsa duḥkhitaḥ ॥ ॥2-62-1॥

Translation

The King, having been made to hear such harsh words by Rama’s mother, who was filled with anger and grief, fell into deep sorrowful thought.

हिंदी अनुवाद

राम की माता (कौशल्या) द्वारा, जो शोक और क्रोध से भरी थीं, इस प्रकार कठोर वचन सुनाए जाने पर, दुखी राजा अत्यंत चिंता में पड़ गए।


English Commentary

This verse sets the scene for Dasharatha's introspection. Kausalya, traditionally the epitome of gentleness, has been transformed by grief into an accuser. Dasharatha does not fight back; instead, he absorbs the blow. His reaction is one of deep contemplation (cintayām āsa). He recognizes that her harshness stems from legitimate pain, and this forces him to look inward rather than react outwardly. It portrays him as a broken man accepting the validity of his wife's rage.

हिंदी टीका

यहाँ राजा की मानसिक स्थिति का चित्रण है। कौशल्या, जो सदैव मृदुभाषी थीं, आज 'परुषम् वाक्यम्' (कठोर वचन) बोल रही हैं। राजा दशरथ कौशल्या के क्रोध को अनुचित नहीं मानते, इसलिए वे पलटकर जवाब नहीं देते, बल्कि 'चिन्तयाम् आस'—गहन चिंता में डूब जाते हैं। वह शब्दों के पीछे छिपे सत्य और अपनी विवशता पर विचार कर रहे हैं। यह एक अपराधी की भांति मौन स्वीकारोक्ति है।