Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 64SHLOKA: 54
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 64

त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥ ॥२-६४-५४॥

Tvayā tu yad avijñānān nihataḥ me sutaḥ śuciḥ । Tena tvām abhiśapsyāmi suduḥkham atidāruṇam ॥ ॥2-64-54॥

Translation

"Since you killed my pure son out of ignorance (unintentionally), I shall pronounce upon you a curse that is extremely painful and terrible."

हिंदी अनुवाद

"चूँकि तुमने मेरे पवित्र पुत्र को 'अनजाने' (अज्ञानवश) में मारा है, इसलिए मैं तुम्हें एक अत्यंत दारुण (कठोर) और दुखदायी शाप दूँगा।"


English Commentary

The sage distinguishes between murder and manslaughter regarding intent (avijñānān - out of ignorance). This distinction is crucial; it saves Dasharatha from immediate annihilation but binds him to a karmic consequence. The curse is described as atidāruṇam (very terrible/severe). The sage prepares Dasharatha for a punishment that mirrors the crime emotionally rather than physically. It sets the stage for the specific nature of the curse: suffering for suffering, grief for grief.

हिंदी टीका

यहाँ ऋषि दशरथ के अपराध की प्रकृति को स्पष्ट करते हैं—'अविज्ञानान्' (अज्ञानवश/अनजाने में)। यदि दशरथ ने जानबूझकर हत्या की होती, तो शायद ऋषि का क्रोध उन्हें भस्म कर देता (ब्रह्महत्या)। लेकिन क्योंकि यह एक दुर्घटना थी, दंड का स्वरूप अलग है। ऋषि कहते हैं कि वे 'अभिशप्स्यामि' (शाप देंगे), जो 'अतिदारुणम्' (अत्यंत भयंकर) होगा। यह न्याय का एक रूप है—दशरथ को मृत्युदंड नहीं, बल्कि 'वेदना का दंड' मिलेगा। ऋषि अपनी शक्ति का प्रयोग प्रतिशोध के लिए नहीं, बल्कि कर्मफल के संतुलन के लिए कर रहे हैं।