Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 64SHLOKA: 55
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 64

पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् ।
एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥ ॥२-६४-५५॥

Putra vyasanajam duḥkham yad etan mama sāmpratam । Evam tvam putra śokena rājan kālam kariṣyasi ॥ ॥2-64-55॥

Translation

"Just as this sorrow born of separation from my son is mine now, even so, O King, shall you meet your end through grief for your son."

हिंदी अनुवाद

"जिस प्रकार मुझे इस समय पुत्र-वियोग का दुःख प्राप्त हो रहा है, हे राजन्! उसी प्रकार तुम भी 'पुत्र-शोक' में ही अपने प्राण त्यागोगे (काल कवलित होओगे)।"


English Commentary

This is the fulcrum of the epic. The curse is specific: Putra śokena (by grief for the son). This implies two things: first, Dasharatha (currently childless) will definitely have a son; second, he will be separated from him. The sage transfers his own current state (mama sāmpratam - mine right now) onto Dasharatha's future. It explains why Dasharatha dies not from old age or disease, but from a broken heart after Rama leaves. It creates a karmic symmetry—the King must feel exactly what the Hermit felt.

हिंदी टीका

यह रामायण का निर्णायक क्षण है। यह वह शाप है जिसने राम के वनवास और दशरथ की मृत्यु की पटकथा लिखी। ऋषि का शाप बहुत विशिष्ट है: वे यह नहीं कहते कि "तुम मर जाओगे," वे कहते हैं "तुम पुत्र शोक से मरोगे।" इसका अर्थ है कि दशरथ को पहले पुत्र प्राप्त होंगे (जो उस समय उनके पास नहीं थे), और फिर उन्हें खोने का वियोग सहना होगा। एक तरह से, यह शाप एक वरदान भी था (कि पुत्र होंगे), लेकिन उसका अंत त्रासदी में होगा। यही वह 'बीज' है जिससे पूरी रामायण का वटवृक्ष उत्पन्न हुआ।