Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 64SHLOKA: 77
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 64

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशम्से ममामित्रे कैकेयि कुलपाम्सनि ॥ ॥२-६४-७७॥

Hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini । Hā nṛśamse mamāmitre kaikeyi kulapāmsani ॥ ॥2-64-77॥

Translation

Oh Kausalya! I am perishing. Oh ascetic Sumitra! Oh cruel Kaikeyi, you enemy of mine and defiler of the lineage!

हिंदी अनुवाद

हा कौसल्या! अब मैं नष्ट हो रहा हूँ (मर रहा हूँ)। हा तपस्विनी सुमित्रा! हा क्रूर, मेरे शत्रु (राक्षसों) की हितैषिणी और कुल को कलंकित करने वाली कैकेयी!


English Commentary

In his final breath, Dasharatha addresses his three wives with starkly different tones. To Kausalya, he expresses the sorrow of departure. He acknowledges Sumitra's sacrifice by calling her tapasvini (ascetic). However, for Kaikeyi, he reserves his final condemnation, labeling her nrishamse (cruel) and kula-pamsani (destroyer of the lineage). By calling her mama-amitre (my enemy), he explicitly disowns her, identifying her not as a spouse, but as the adversary responsible for his ruin.

हिंदी टीका

मृत्यु के क्षण में दशरथ अपनी तीनों पत्नियों को याद करते हैं, लेकिन भिन्न भावों के साथ। कौसल्या के प्रति वेदना है कि वह उन्हें छोड़कर जा रहे हैं। सुमित्रा को वे "तपस्विनी" कहते हैं क्योंकि उन्होंने भी बिना शिकायत अपना पुत्र (लक्ष्मण) त्याग दिया। किन्तु कैकेयी के लिए उनके मन में केवल कड़वाहट है। वे उसे "नृशम्से" (क्रूर) और "कुलपांसनी" (कुल पर धब्बा लगाने वाली) कहते हैं। "मम अमित्रे" (मेरी शत्रु) कहकर वे स्पष्ट कर देते हैं कि वे कैकेयी को अब पत्नी नहीं, बल्कि अपने जीवन का अंत करने वाली शत्रु मानते हैं।