Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 71SHLOKA: 1
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 71

स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामाम् द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य ताम् नदीम् ॥ ॥२-७१-१॥

Sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
Tataḥ Sudāmām dyutimān samtīrvāvekṣya tām nadīm ॥2-71-1॥

Translation

Setting out from Rajagriha (the royal capital) facing east, the valiant and resplendent Bharata crossed the river Sudama and looked back at it.

हिंदी अनुवाद

वह वीर्यवान और कांतिमान (भरत) राजगृह (केकय की राजधानी) से निकलकर पूर्व दिशा की ओर मुख करके चले और सुदामा नदी को पार करके उसे देखा।


English Commentary

This verse initiates the travelogue. The "Rajagriha" mentioned is the Kekaya capital (Girivraja), located in present-day Punjab (Pakistan). Bharata heads "pran mukho" (eastwards), correctly orienting himself toward Ayodhya. He crosses the river Sudama, likely a local tributary west of the Sutlej, marking the first boundary of his journey.

हिंदी टीका

यहाँ से भौगोलिक यात्रा शुरू होती है। 'राजगृह' यहाँ मगध की राजधानी नहीं, बल्कि केकय की राजधानी (गिरिव्रज) है। दिशा 'प्रान् मुखो' (पूर्व की ओर) है, जो सही है क्योंकि उन्हें पश्चिम (केकय) से पूर्व (अयोध्या) जाना है। 'सुदामा' नदी एक छोटी स्थानीय नदी प्रतीत होती है जो राजधानी के पास थी।