Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 71SHLOKA: 15
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 71

हस्ति पृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत ।
ततार च नर व्याघ्रः लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ ॥२-७१-१५॥

Hasti pṛṣṭhakam āsādya Kuṭikām atyavartata |
Tatāra ca nara vyāghraḥ Lauhitye sa Kapīvatīm ॥2-71-15॥

Translation

Reaching Hastiprishthaka, he crossed the Kutika river. Then, that tiger among men crossed the Kapivati river at Lauhitya.

हिंदी अनुवाद

'हस्तिपृष्ठक' नामक स्थान पर पहुँचकर उन्होंने 'कुटिका' नदी को पार किया। फिर उस नरव्याघ्र (भरत) ने 'लौहित्य' नामक स्थान पर 'कपीवती' नदी को पार किया।


English Commentary

The geography remains dense with hydrological features. Places like Hastiprishthaka (literally "Elephant's Back") and Lauhitya likely describe the terrain or local landmarks. Crossing the Kapivati river brings him to the immediate vicinity of the Kosala capital region. Bharata is praised as "nara vyaghra" (tiger among men) for his endurance.

हिंदी टीका

अयोध्या के निकट पहुँचते हुए नदियों की संख्या बढ़ रही है। 'हस्तिपृष्ठक' (हाथी की पीठ जैसा स्थान) और 'लौहित्य' स्थानीय नाम हैं। कपीवती नदी संभवतः गोमती की सहायक नदी है। 'नरव्याघ्र' (मनुष्यों में बाघ समान) विशेषण भरत की थकावट के बावजूद उनके अटूट उत्साह और शक्ति के लिए प्रयुक्त हुआ है।