Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 72SHLOKA: 46
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 72

अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥२-७२-४६॥

Atha asya capalā mātā tat sva karma yathā tatham । Tena eva strī svabhāvena vyāhartum upacakrame ॥ ॥2-72-46॥

Translation

Then his fickle-minded mother began to recount her own deed exactly as it happened, driven by that very feminine nature (impulsiveness attributed to her in this context).

हिंदी अनुवाद

तब उनकी चंचल स्वभाव वाली माता (कैकेयी) ने अपने उस कर्म को, उसी स्त्री-सुलभ स्वभाव के साथ, ज्यों का त्यों कहना आरम्भ किया।


English Commentary

Valmiki characterizes Kaikeyi as 'Chapala' (fickle/unsteady mind). The phrase 'Stri svabhavena' (by feminine nature) in this context refers specifically to the stereotype of impulsiveness or lack of deep foresight that Kaikeyi is displaying. She prepares to own her deed ('Sva karma') fully. The text emphasizes her lack of hesitation; she speaks 'Yatha tatham' (exactly as it was), oblivious to the horror it will evoke in her son.

हिंदी टीका

वाल्मीकि यहाँ कैकेयी के लिए 'चपला' (चंचल/अस्थिर मति वाली) विशेषण का प्रयोग करते हैं। 'स्त्री स्वभावेन' का संदर्भ यहाँ कैकेयी की अदूरदर्शिता और हठ से है, न कि समस्त नारी जाति के अपमान से। वह अपने कुकृत्य ('स्व कर्म') को बिना किसी संकोच या ग्लानि के 'यथा तथम्' (जैसा किया था वैसा ही) बताने लगीं। उन्हें अब भी अपनी गलती का अहसास नहीं है, जो उनकी बुद्धि के फेर को दर्शाता है।