Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 73SHLOKA: 25
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 73

न तु कामं करिष्यामि तवाहं पापनिश्चये ।
त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम ॥२-७३-२५॥

na tu kāmaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ pāpaniścaye । tvayā vyasanamārabdhaṃ jīvitāntakaraṃ mama ॥2-73-25॥

Translation

But I shall not fulfill your desire, O woman of sinful resolve. The calamity started by you is the terminator of my life.

हिंदी अनुवाद

हे पापनिश्चय वाली! मैं तुम्हारी इच्छा (कामम्) पूरी नहीं करूँगा। तुमने जिस विपत्ति (व्यसन) का आरंभ किया है, वह मेरे जीवन का अंत करने वाली है।


English Commentary

Bharata definitively rejects the fruits of Kaikeyi's scheme. He refuses to fulfill her "kāmaṃ" (desire/ambition). He explicitly states that what she considers a victory is actually a "vyasanam" (disaster/calamity) that acts as "jīvitāntakaraṃ" (life-ending) for him. This implies that living with the stigma of usurping his brother's throne is equivalent to death for him. By calling her "pāpaniścaye" (one resolved to sin), he separates his will from hers. Her plan relied entirely on his acceptance; by refusing, he nullifies her entire effort, turning her "gift" into a meaningless curse.

हिंदी टीका

भरत यहाँ अपना अंतिम निर्णय सुनाते हैं। वह स्पष्ट करते हैं—'न तु कामं करिष्यामि' (मैं तुम्हारी कामना पूरी नहीं करूँगा), अर्थात मैं राजा नहीं बनूँगा। वह कैकेयी के कार्य को 'व्यसनम्' (विपत्ति/बुरी आदत) कहते हैं, न कि कोई उपलब्धि। वह कहते हैं कि यह कृत्य उनके लिए 'जीवितान्तकरं' (जीवन का अंत करने वाला) है। यहाँ 'जीवन' का अर्थ केवल प्राणों से नहीं, बल्कि उनके आत्म-सम्मान और धर्म से है। कैकेयी ने उन्हें राजा बनाकर 'जीवित' नहीं किया, बल्कि उन्हें एक ऐसे अपराधबोध में धकेल दिया है जो मृत्यु समान है। भरत का यह इनकार कैकेयी की पूरी योजना को विफल कर देता है।