Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 75SHLOKA: 1
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 75

दीर्घकालात्समुत्थाय सम्ज्ञाम् लब्ध्वा च वीर्यवान् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥ ॥२-७५-१॥

dīrghakālāt samutthāya saṃjñām labdhvā ca vīryavān |
netrābhyām aśrupūrṇābhyām dīnām udvīkṣya mātaram ॥2-75-1॥

Translation

"Rising after a long time and regaining consciousness, the valiant one looked at his miserable mother with eyes filled with tears..."

हिंदी अनुवाद

"काफी समय बाद उठकर और चेतना (होश) प्राप्त करके, उस वीर (भरत) ने आंसुओं से भरी आँखों से अपनी दीन (दुखी/दयनीय) माता की ओर देखकर..."


English Commentary

This marks the transition to the next phase of the narrative (Start of Sarga 75). Bharata recovers from his swoon (saṃjñām labdhvā) after a long interval. Despite his physical collapse, he is still addressed as vīryavān (valiant/strong), acknowledging his character. His gaze returns immediately to the source of his pain—his mother. Interestingly, Kaikeyi is described as dīnām (miserable/pitiable) here, suggesting that witnessing her son's extreme reaction has stripped her of her earlier arrogance, leaving her wretched.

हिंदी टीका

यह एक नए सर्ग का प्रारंभ है। भरत मूर्छा से जागते हैं ('सम्ज्ञाम् लब्ध्वा')। 'वीर्यवान्' (वीर) शब्द का प्रयोग विरोधाभासी लग सकता है, लेकिन यह उनकी आंतरिक शक्ति को दर्शाता है कि वे इस दुख को सहन करके भी जीवित हैं। जागने पर उनका पहला कार्य अपनी माता को देखना है। यहाँ कैकेयी के लिए 'दीनाम्' (दीन) शब्द का प्रयोग बताता है कि भरत के क्रोध और पतन को देखकर कैकेयी भी अब डर गई हैं या दुखी हैं। भरत की आँखों में अभी भी आंसू हैं, जो बताते हैं कि मूर्चा से उनका दुख कम नहीं हुआ है।