Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 78SHLOKA: 19
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 78

स बली बलवत् क्रोधात् गृहीत्वा पुरुष ऋषभः ।
कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषम् वचः ॥ ॥२-७८-१९॥

Sa balī balavat krodhāt gṛhītvā puruṣa ṛṣabhaḥ । Kaikeyīm abhinirbhartsya babhāṣe paruṣam vacaḥ ॥ ॥2-78-19॥

Translation

That strong man, the bull among men, seizing her (Manthara) violently in anger, rebuked Kaikeyi and spoke harsh words.

हिंदी अनुवाद

उस बलवान पुरुषश्रेष्ठ (शत्रुघ्न) ने अत्यंत क्रोध से उसे (मन्थरा को) पकड़कर, कैकेयी को फटकारा (भर्त्सना की) और कठोर वचन कहे।


English Commentary

The confrontation escalates to the highest level. While physically holding the maid, Shatrughna verbally assaults the Queen. The epithet puruṣa ṛṣabhaḥ (bull among men) highlights his dominance in the scene. He does not spare Kaikeyi, engaging in abhinirbhartsya (scolding/rebuking) her. This breach of protocol—speaking harsh words (paruṣam vacaḥ) to a mother figure—indicates the total collapse of familial hierarchy caused by Kaikeyi’s actions. Shatrughna directs his fury at the root cause, holding Kaikeyi accountable for the disaster she unleashed.

हिंदी टीका

शत्रुघ्न का क्रोध अब केवल दासी तक सीमित नहीं रहता, वह सीधे राजमाता कैकेयी की ओर मुड़ता है। मन्थरा को पकड़े हुए ही, वे कैकेयी को 'अभिनिर्भर्त्स्य' (बुरा-भला कहकर/फटकार कर) संबोधित करते हैं। 'परुषम् वचः' (कठोर वचन) का प्रयोग माता के लिए करना मर्यादा के विपरीत है, किन्तु शत्रुघ्न इस समय मर्यादा से ऊपर न्याय को रख रहे हैं। वे जानते हैं कि मन्थरा केवल एक मोहरा थी, असली सूत्रधार कैकेयी है। यह दृश्य माँ और पुत्र के रिश्तों में आई दरार की चरम सीमा है।