Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 78SHLOKA: 21
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 78

ताम् प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धम् शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ।
अवध्याः सर्व भूतानाम् प्रमदाः क्षम्यताम् इति ॥ ॥२-७८-२१॥

Tām prekṣya Bharataḥ kruddham Śatrughnam idam abravīt । Avadhyāḥ sarva bhūtānām pramadāḥ kṣamyatām iti ॥ ॥2-78-21॥

Translation

Seeing her, Bharata spoke thus to the angry Shatrughna: "Among all beings, women are exempt from capital punishment. Therefore, forgive her."

हिंदी अनुवाद

उसे (कैकेयी को) देखकर, भरत ने क्रोधित शत्रुघ्न से यह कहा—"सभी प्राणियों में स्त्रियाँ अवध्य (न मारने योग्य) हैं, अतः इसे क्षमा कर दो।"


English Commentary

Bharata intervenes not out of affection for Manthara or Kaikeyi, but out of adherence to Dharma. He establishes a universal moral rule: avadhyāḥ pramadāḥ (women are not to be killed). This restraint distinguishes Bharata from Shatrughna. While Shatrughna represents reactive justice (retribution), Bharata represents reflective justice (law and ethics). Even in the heat of passion, Bharata prioritizes the code of conduct over personal vindictiveness. He teaches that punishing a sinner must not turn the punisher into a sinner himself.

हिंदी टीका

भरत का चरित्र यहाँ धर्म के एक अडिग स्तंभ के रूप में उभरता है। यद्यपि वे स्वयं अपनी माँ और मन्थरा से घृणा करते हैं, फिर भी वे शत्रुघ्न को हिंसा से रोकते हैं। 'अवध्याः... प्रमदाः' (स्त्रियाँ अवध्य हैं) कहकर वे शास्त्र सम्मत धर्म का पालन करते हैं। भरत शत्रुघ्न को याद दिलाते हैं कि क्रोध चाहे कितना भी न्यायसंगत क्यों न हो, वह धर्म की मर्यादा का उल्लंघन नहीं कर सकता। क्षत्रिय का धर्म रक्षा करना है, निहत्थी स्त्री का वध करना नहीं। यह भरत के आत्म-संयम और नैतिक उच्चता का प्रमाण है।