Srimad Valmiki Ramayana

सा पाद मूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।
निह्श्वसन्ती सुदुह्ख आर्ता कृपणम् विललाप च ॥ ॥२-७८-२५॥
Sā pāda mūle Kaikeyiyā Mantharā nipapāta ha । Niḥśvasantī suduḥkha ārtā kṛpaṇam vilalāpa ca ॥ ॥2-78-25॥
Translation
Manthara fell at the feet of Kaikeyi. Breathing heavily (gasping), afflicted with great pain, she wailed piteously.
हिंदी अनुवाद
वह मन्थरा कैकेयी के चरणों के पास गिर पड़ी। वह जोर-जोर से साँस ले रही थी, अत्यंत दुख से पीड़ित थी और दीनतापूर्वक विलाप कर रही थी।
English Commentary
The physical toll of the assault is evident here. Manthara, released from Shatrughna's grip, collapses at Kaikeyi's feet. The description of her gasping for breath (niḥśvasantī) and wailing piteously (kṛpaṇam vilalāpa) evokes a sense of pathetic defeat. The mastermind of the epic tragedy is reduced to a trembling heap. It serves as a visceral reminder that the fruits of wicked actions often manifest as physical suffering and humiliation. Her falling at Kaikeyi's feet symbolizes that her fate is tied entirely to the fallen Queen.
हिंदी टीका
शत्रुघ्न की पकड़ से छूटते ही मन्थरा ढेर हो जाती है। 'निपपात ह' (गिर पड़ी) उसकी शारीरिक और मानसिक दशा को दिखाता है। जो मन्थरा कुछ ही समय पहले आभूषणों से लदी इठला रही थी, अब वह 'कृपणम्' (दीन-हीनों की तरह) रो रही है। उसकी सांसें फूल रही हैं ('निह्श्वसन्ती'), जो भय और शारीरिक चोट का संकेत है। वह अपनी एकमात्र रक्षक कैकेयी के पैरों में गिरती है। यह दृश्य मन्थरा के अहंकार के पूर्ण विनाश का है; अब वह केवल एक डरी हुई, पीटी हुई दासी मात्र है।