Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 8SHLOKA: 28
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 8

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।
सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि ॥२-८-२८॥

Bāla eva hi mātulyaṃ Bharato nāyitastvayā |
Sannikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣvapi ॥2-8-28॥

Translation

Indeed, you sent Bharata to his maternal uncle's home while he was still a child. Even among inanimate objects, affection arises from proximity (and conversely, distance weakens bonds).

हिंदी अनुवाद

तुमने बालकपन में ही भरत को ननिहाल भेज दिया था। (यह ठीक नहीं हुआ, क्योंकि) समीपता से तो जड़ पदार्थों (वृक्ष आदि) में भी स्नेह हो जाता है (राम और भरत में दूरी के कारण स्नेह कम हो गया होगा)।


English Commentary

Manthara explains why Rama might harm Bharata: distance. Since Bharata has lived at his maternal uncle's home since childhood, the deep bond that comes from growing up together is missing. She argues that affection arises from 'sannikarṣa' (proximity). Manthara subtly blames Kaikeyi for sending Bharata away, implying that Kaikeyi inadvertently alienated Bharata from Rama, making him a stranger—and now, a potential target—rather than a beloved brother.

हिंदी टीका

मंथरा अब उस कारण को बताती है जिससे राम भरत को हानि पहुँचा सकते हैं - 'दूरी'। चूँकि भरत बचपन से ही ननिहाल (केकय देश) में रहे हैं, इसलिए राम और भरत के बीच वह गहरा प्रेम विकसित नहीं हो पाया जो साथ रहने से होता है। मंथरा तर्क देती है कि 'सन्निकर्ष' (निकटता) से ही प्रेम पनपता है। वह कैकेयी को दोषी ठहरा रही है कि उसने ही भरत को दूर भेजकर अनजाने में उसे राम के स्नेह से वंचित और अब राम का शत्रु बना दिया है।