Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 88SHLOKA: 4
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 88

अजिन उत्तर सम्स्तीर्णे वर आस्तरण सम्चये ।
शयित्वा पुरुष व्याघ्रः कथम् शेते मही तले ॥ ॥२-८८-४॥

Ajina uttara samstīrṇe vara āstaraṇa samcaye । Śayitvā puruṣa vyāghraḥ katham śete mahī tale ॥ ॥2-88-4॥

Translation

"Having always slept on piles of excellent bedding covered with fine deerskins, how can that tiger among men lie down on the surface of the earth?"

हिंदी अनुवाद

"जो पुरुष-सिंह (श्रीराम) सदा उत्तम मृगछालों और श्रेष्ठ बिछौनों के ढेर पर शयन करते थे, वे आज पृथ्वी तल पर कैसे सो रहे हैं?"


English Commentary

Bharata uses sharp juxtaposition here. He contrasts vara āstaraṇa samcaye (heaps of excellent bedding) with mahī tale (on the floor of the earth). The rhetorical question katham (how) expresses disbelief and shock rather than a literal inquiry. Rama is referred to as puruṣa vyāghraḥ (tiger among men), a title denoting power and dominance, which ironically clashes with his vulnerable position sleeping on the dirt. Bharata is struggling to reconcile his memory of Rama's royal lifestyle with the visual reality before him.

हिंदी टीका

यह श्लोक 'विरोधाभास अलंकार' का प्रयोग करता है। 'वर आस्तरण सम्चये' (श्रेष्ठ बिछौनों के ढेर) की तुलना 'मही तले' (ज़मीन पर) से की गई है। भरत को आश्चर्य और पीड़ा दोनों हो रही है। 'कथम्' (कैसे) – यह प्रश्न भरत स्वयं से, माताओं से, और विधाता से पूछ रहे हैं। श्रीराम को 'पुरुष व्याघ्रः' (नरों में व्याघ्र) कहा गया है, जो उनकी शक्ति का प्रतीक है, किन्तु उनकी वर्तमान स्थिति एक असहाय तपस्वी जैसी है। भरत को यह विश्वास ही नहीं हो रहा कि जो शरीर कोमल शैया का आदि था, उसने कठोर धरती को कैसे सहन किया होगा।