Srimad Valmiki Ramayana

एवमुक्तो भरद्वाजं भरत: प्रत्युवाच ह ।
पर्य्यश्रुनयनो दु:खाद्वाचा संसज्जमानया ॥२-९०-१४॥
evamukto bharadvājaṃ bharataḥ pratyuvāca ha |
paryyaśrunayano duḥkhādvācā saṃsajjamānayā ॥2-90-14॥
Translation
Addressed thus, Bharata replied to Bharadwaja, his eyes filled with tears and his speech faltering due to intense grief.
हिंदी अनुवाद
ऐसा कहे जाने पर, भरत ने दुःख के कारण आंसुओं से भरे नेत्रों (पर्य्यश्रुनयन) और रुंधे हुए गले (लड़खड़ाती वाणी) से भरद्वाज मुनि को उत्तर दिया।
English Commentary
The physical manifestation of Bharata's emotion is vivid here. The accusation strikes him deeply, causing paryyaśrunayano (tear-filled eyes) and sajjamānayā vācā (stammering/choking speech). These involuntary reactions—tears and a choked voice—are signs of sattvika emotions in Indian poetics, indicating absolute sincerity. A deceptive person might have argued logically, but Bharata's visceral reaction of grief (duḥkhāt) shows that the very thought of harming Rama is agonizing to him. This vulnerability begins to dissolve the Sage's suspicion.
हिंदी टीका
ऋषि के कठोर वचनों ने भरत को भीतर तक तोड़ दिया। 'पर्य्यश्रुनयनो' (आंसुओं से भरे नेत्र) और 'वाचा संसज्जमानया' (रुकती हुई/गद्गद् वाणी) उनके गहरे मानसिक आघात को दर्शाते हैं। उन्हें लगा कि दुनिया तो उन पर शक करती ही है, पर अगर ज्ञानी महात्मा भी उन्हें हत्यारा समझ रहे हैं, तो उनका जीवन व्यर्थ है। यह शारीरिक प्रतिक्रिया (सात्विक भाव) उनकी निर्दोषता का पहला प्रमाण है। कपटी व्यक्ति तर्क करता, पर भरत रो पड़े। उनका दुःख इस बात का है कि उन्हें अपनी भक्ति का प्रमाण देना पड़ रहा है।