Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 91SHLOKA: 37
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 91

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।
भरतो मन्त्रिभि: सार्द्धमभ्यवर्त्तत राजवत् ॥ ॥२-९१-३७॥

Tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca । Bharato mantribhiḥ sārddhamabhyavarttata rājavat ॥ ॥2-91-37॥

Translation

There stood a divine royal throne, a fan (fly-whisk), and a parasol. Bharata, along with his ministers, circumambulated it (reverentially) like a king (honoring another king).

हिंदी अनुवाद

वहाँ एक दिव्य सिंहासन, (चँवर) पंखा और छत्र (विद्यमान) था। मंत्रियों सहित भरत ने उस (सिंहासन) की राजोचित परिक्रमा (प्रदक्षिणा) की (या उसके प्रति राजसी आदर व्यक्त किया)।


English Commentary

Inside the palace, the symbols of sovereignty await: the Throne (Rajasana), the Fly-whisk (Vyajana), and the Royal Umbrella (Chatra). These were intended for Bharata. However, the text says Bharata Abhyavartata (turned towards/circumambulated) it. This gesture is significant. Instead of occupying the throne, he treats it with the reverence due to a monarch. By circling it with his ministers, he acknowledges the throne as the seat of Rama, maintaining his stance as a trustee rather than a usurper.

हिंदी टीका

महल के मुख्य कक्ष में 'राजासनं' (सिंहासन), 'व्यजनं' (चँवर) और 'छत्र'—ये तीन राजचिह्न मौजूद थे। ऋषि ने यह व्यवस्था भरत के लिए की थी, क्योंकि वे अयोध्या के शासक हैं। किन्तु, 'अभ्यवर्त्तत' (परिक्रमा की/सम्मुख गए) क्रिया भरत की मनोदशा बताती है। भरत ने उस सिंहासन पर बैठने के बजाय, उसका आदर किया। 'राजवत्' का अर्थ यहाँ है कि उन्होंने सिंहासन का सम्मान वैसे ही किया जैसे एक राजा (राम) का किया जाता है। वे स्वयं को राजा नहीं मानते, इसलिए वे उस आसन को राम का आसन मानकर व्यवहार कर रहे हैं।