Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 96SHLOKA: 23
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 96

सम्प्राप्तो ऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे ।
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव ॥२-९६-२३॥

sampraapto 'yamarirvīra bharato vadhya eva me । bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava ॥2-96-23॥

Translation

"O Hero! That very enemy, Bharata, has arrived here; he surely deserves to be killed by me. O Raghava, I see no sin in killing Bharata."

हिंदी अनुवाद

"हे वीर! वही शत्रु भरत आज (यहाँ) आ पहुँचा है, वह मेरे द्वारा वध करने योग्य ही है। हे राघव! भरत का वध करने में मुझे कोई दोष नहीं दिखाई देता।"


English Commentary

Lakshmana labels Bharata an ari (enemy) and passes the verdict: vadhya (deserving of death). He asserts that he sees no dosha (sin/fault) in killing him. This is a radical stance—fratricide is a grave sin, but Lakshmana argues that Bharata’s actions (usurping the throne and now presumably attacking) have forfeited his rights as a brother. Lakshmana is operating under the code that an aggressor (atatayi) can be killed without incurring sin, regardless of relationship.

हिंदी टीका

लक्ष्मण भरत को स्पष्ट रूप से 'अरि' (शत्रु) घोषित करते हैं। वे कहते हैं 'वध्य एव मे' (वह मेरे द्वारा मारे जाने योग्य ही है)। यह एक बहुत बड़ा निर्णय है—अपने बड़े भाई (भरत, राम के बाद) के वध का संकल्प। लक्ष्मण नैतिक औचित्य (Justification) भी देते हैं कि इसमें उन्हें कोई दोष ('पाप') नहीं दिखता। उनके अनुसार, जो आततायी है (भले ही वह भाई हो), उसे दंड देना धर्म है। यह गीता के उस उपदेश की पूर्व-छाया जैसा है जहाँ अधर्मी स्वजनों से युद्ध करना धर्म बताया गया है, यद्यपि यहाँ लक्ष्मण का आधार 'गलतफहमी' है।