Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 97SHLOKA: 9
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 97

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सल:।
मम प्राणात् प्रियतर: कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ ॥२-९७-९॥

Manye'hamāgato'yodhyāṃ Bharato bhrātṛvatsalaḥ। Mama prāṇāt priyataraḥ kuladharmamanusmaran ॥ ॥2-97-9॥

Translation

I believe that Bharata, who is dearer to me than life and affectionate towards his brothers, arrived in Ayodhya and has come here remembering the family tradition (Dharma).

हिंदी अनुवाद

मुझे लगता है कि अयोध्या आकर, मेरे प्राणों से भी अधिक प्रिय और भाइयों से प्रेम करने वाले भरत, कुल-धर्म का स्मरण करते हुए (यहाँ) आए हैं।


English Commentary

Rama offers a completely different interpretation of Bharata's arrival. While Lakshmana sees a usurper, Rama sees a brother upholding Kuladharma (family tradition). Rama surmises that Bharata returned to Ayodhya, realized the injustice, and has come to rectify it. By calling Bharata bhrātṛvatsalaḥ (lover of brothers) and dearer than life, Rama dismisses the theory of betrayal. He projects his own integrity onto Bharata, trusting him implicitly.

हिंदी टीका

जहाँ लक्ष्मण भरत के आगमन को 'आक्रमण' मान रहे थे, राम उसे 'कुलधर्म' का पालन मानते हैं। राम का मानना है कि भरत ने अयोध्या आकर स्थिति देखी होगी और रघुकुल की रीत (कि बड़ा भाई ही राजा होता है) को निभाने के लिए वे वन आए हैं। राम भरत को 'प्राणात् प्रियतर:' (प्राणों से प्रिय) कहते हैं, जो यह दर्शाता है कि राम को भरत के चरित्र पर रत्ती भर भी संदेह नहीं है। यह राम की सकारात्मक दृष्टि (positive outlook) का परिचायक है।