Srimad Valmiki Ramayana

BALA KANDASARGA: 33SHLOKA: 5
Srimad Valmiki Ramayana - Balakanda - Sarga 33

तासाम् तु वचनम् श्रुत्वा राजा परम धार्मिकः ।
प्रत्युवाच महातेजाः कन्या शतम् अनुत्तमम् ॥ ॥१-३३-५॥

Tāsām tu vacanam śrutvā rājā parama dhārmikaḥ |
Pratyuvāca mahātejāḥ kanyā śatam anuttamam ॥1-33-5॥

Translation

Hearing their words, the highly righteous and resplendent King (Kushanabha) replied to his one hundred excellent daughters.

हिंदी अनुवाद

उनका वचन सुनकर, परम धार्मिक और महातेजस्वी राजा (कुशनाभ) ने उन सौ श्रेष्ठ कन्याओं को उत्तर दिया।


English Commentary

The narrative focus shifts to King Kushanabha’s reaction. He is characterized by two significant epithets: parama dhārmikaḥ (supremely righteous) and mahātejāḥ (possessing great splendor/energy). These descriptors act as foreshadowing; although faced with the horrific sight of his deformed daughters, the King will respond with wisdom rather than impulsive rage. The verse subtly reinforces the daughters' worth by calling them anuttamam (unsurpassed or excellent). Despite their physical disfigurement by Vayu, their moral integrity remains intact. The King’s ability to listen and respond calmly in such a crisis distinguishes him as a true leader and a sage-like father, setting the stage for his praise of their forgiveness in the subsequent verses.

हिंदी टीका

यहाँ राजा कुशनाभ की प्रतिक्रिया का परिचय दिया गया है। राजा के लिए दो विशेषण प्रयोग किए गए हैं—'परम धार्मिक' और 'महातेजस्वी'। यह संकेत है कि राजा अपनी पुत्रियों की दुर्दशा देखकर क्रोधित होकर अपना विवेक नहीं खोएंगे, बल्कि धर्म के अनुसार व्यवहार करेंगे। अपनी सौ पुत्रियों को विकृत अवस्था में देखना किसी भी पिता के लिए असहनीय पीड़ा का विषय है, परन्तु कुशनाभ का संयम ही उनकी महानता है। 'कन्या शतम् अनुत्तमम्' (सौ श्रेष्ठ कन्याएं) कहकर वाल्मीकि जी ने यह याद दिलाया है कि शारीरिक विकृति आने के बावजूद, वे कन्याएं अपने चरित्र और गुणों के कारण अब भी 'अनुत्तम' (सर्वश्रेष्ठ) हैं। पिता की दृष्टि उनके बाहरी रूप पर नहीं, उनके आंतरिक तेज पर है।