Srimad Valmiki Ramayana

BALA KANDASARGA: 43SHLOKA: 14
Srimad Valmiki Ramayana - Balakanda - Sarga 43

सप्तमी च अन्वगात् तासम् भगीरथ रथम् तदा ।
भगीरथो अपि राजर्षि दिव्यम् स्यंदनम् आस्थितः ॥ ॥१-४३-१४॥

saptamī ca anvagāt tāsam bhagīratha ratham tadā । bhagīratho api rājarṣi divyam syandanam āsthitaḥ ॥ ॥1-43-14॥

Translation

The seventh of those streams followed the chariot of Bhagiratha. The Royal Sage (Rajarshi) Bhagiratha was also seated on a divine chariot.

हिंदी अनुवाद

उन धाराओं में से सातवीं धारा राजा भगीरथ के रथ के पीछे चली। राजर्षि भगीरथ भी एक दिव्य रथ (स्यंदनम्) पर सवार थे।


English Commentary

The narrative focus returns to the seventh stream—the main Alaknanda/Bhagirathi river that flows south into India. Unlike the other six which flowed naturally by gravity/geography, this stream is guided by human will and divine devotion, following Bhagiratha's chariot (anvagat). Bhagiratha is elevated to the status of Rajarshi (Sage-King), acknowledging his spiritual achievement. He rides a divyam syandanam (divine chariot), necessary to lead a celestial river across the rugged terrain.

हिंदी टीका

यह सातवीं धारा 'भागीरथी' है, जिसे हम मुख्य गंगा के रूप में जानते हैं और जो भारत के मैदानी इलाकों में बहती है। छह धाराएँ अन्य दिशाओं में चली गईं, लेकिन यह धारा भगीरथ के संकल्प से बंधी थी, इसलिए उसने उनका अनुसरण किया। भगीरथ को यहाँ 'राजर्षि' कहा गया है, क्योंकि अब वे केवल राजा नहीं, बल्कि तपस्या के द्वारा ऋषि तुल्य हो गए हैं। उनका रथ 'दिव्य' है, संभवतः ब्रह्मा या देवताओं द्वारा प्रदत्त, ताकि वे गंगा के वेग के आगे सुरक्षित और तेज गति से चल सकें।