Srimad Valmiki Ramayana

BALA KANDASARGA: 51SHLOKA: 22
Srimad Valmiki Ramayana - Balakanda - Sarga 51

नगराणि च राष्ट्रानि सरितः च तथा गिरीन् ।
आश्रमान् क्रमशो राजा विचरन् आजगाम ह ॥ ॥१-५१-२२॥

nagarāṇi ca rāṣṭrāni saritaḥ ca tathā girīn |
āśramān kramaśo rājā vicaran ājagāma ha ॥1-51-22॥

Translation

Touring through various cities, kingdoms, rivers, mountains, and hermitages successively, the King eventually arrived (at Vashistha’s ashram).

हिंदी अनुवाद

वे राजा नगरों, राष्ट्रों (जनपदों), नदियों, पर्वतों और ऋषियों के आश्रमों में क्रमशः विचरण करते हुए (वसिष्ठ मुनि के आश्रम) आ पहुँचे।


English Commentary

Vishwamitra’s journey covers the entire spectrum of civilization and nature—cities (urban life), rashtras (rural kingdoms), rivers, and mountains. His visit to 'ashrams' indicates that respecting spiritual centers was part of a king's itinerary. The narrative pacing here ('kramaso' - successively/gradually) builds anticipation. He isn't just wandering; he is systematically traversing the land until destiny brings him to the specific threshold of Sage Vashistha, marking the intersection of political authority and spiritual sanctity.

हिंदी टीका

राजा की यात्रा का मार्ग अत्यंत विस्तृत था। उन्होंने केवल शहरी क्षेत्रों (नगर और राष्ट्र) का ही दौरा नहीं किया, बल्कि प्रकृति (नदी, पर्वत) और आध्यात्मिक केंद्रों (आश्रमों) का भी भ्रमण किया। यह एक राजा के कर्तव्य का हिस्सा था कि वह अपने क्षेत्र के हर पहलू को देखे। 'क्रमशो' शब्द बताता है कि यह यात्रा लंबी और व्यवस्थित थी। अंततः, घूमते-घूमते वे महर्षि वसिष्ठ के तपोवन में आ पहुँचे। यह संयोग नहीं, बल्कि विधि का विधान था जो राजशक्ति को ब्रह्मशक्ति के सामने खड़ा करने वाला था।