Srimad Valmiki Ramayana

BALA KANDASARGA: 51SHLOKA: 25
Srimad Valmiki Ramayana - Balakanda - Sarga 51

ब्रह्म ऋषि गण संकीर्णम् देव ऋषि गण सेवितम् ।
तपः चरण संसिद्धैः अग्नि कल्पैः महात्मभिः ॥ ॥१-५१-२५॥

brahma ṛṣi gaṇa saṃkīrṇam deva ṛṣi gaṇa sevitam |
tapaḥ caraṇa saṃsiddhaiḥ agni kalpaiḥ mahātmabhiḥ ॥1-51-25॥

Translation

The ashram was crowded with groups of Brahmarshis and served by Devarshis. It was inhabited by great souls who were perfected in penance and conduct, and who were radiant like fire.

हिंदी अनुवाद

वह आश्रम ब्रह्मर्षियों के समूहों से भरा हुआ था और देवर्षियों द्वारा सेवित था। वहाँ ऐसे महात्मा रहते थे जो तपस्या और सदाचार में सिद्ध थे और अग्नि के समान तेजस्वी थे।


English Commentary

The focus shifts from the environment to the inhabitants. The ashram serves as a conclave for the highest order of sages—Brahmarshis (knowers of Brahman) and Devarshis (godly sages). The inhabitants are described as 'Agni kalpaih' (resembling fire), symbolizing their purity, brilliance, and the intense energy generated by their tapas (penance). This indicates that Vashistha was not a lone hermit but the head of a vast spiritual community, a sanctuary for the most advanced souls in the universe.

हिंदी टीका

अब वर्णन प्राकृतिक सौंदर्य से हटकर आध्यात्मिक निवासियों की ओर मुड़ता है। यहाँ ऋषियों की उच्चतम श्रेणियों—'ब्रह्मर्षि' और 'देवर्षि'—का जमावड़ा था। 'अग्नि कल्पैः' (अग्नि के समान) उपमा उन ऋषियों के तेज और पवित्रता को दर्शाती है। जैसे अग्नि सब कुछ शुद्ध करती है, वैसे ही ये ऋषि अपने संपर्क में आने वाले हर प्राणी को पवित्र कर देते थे। यह श्लोक बताता है कि विश्वामित्र किसी साधारण कुटिया में नहीं, बल्कि तपस्या के एक विशाल विश्वविद्यालय या केंद्र में पधारे थे।