Srimad Valmiki Ramayana

परितोषम् न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव ।
दैवम् एव परम् मन्ये पौरुषम् तु निरर्थकम् ॥ ॥१-५७-२२॥
Paritoṣam na gacchanti guravo munipuṅgava |
Daivam eva param manye pauruṣam tu nirarthakam ॥1-57-22॥
Translation
...the Gurus do not attain satisfaction, O foremost among sages. I now consider Fate (Daivam) to be supreme, and human effort (Pauruṣam) to be futile.
हिंदी अनुवाद
...हे मुनिश्रेष्ठ! गुरुजन (वशिष्ठ और पुत्र) संतोष्टि को प्राप्त नहीं हुए। अब मैं 'दैव' (भाग्य) को ही श्रेष्ठ मानता हूँ, और पुरुषार्थ (मानव प्रयास) को निरर्थक।
English Commentary
This verse marks Trishanku's philosophical surrender. He concludes that his failure, despite overwhelming effort, must be the work of adverse Fate (Daivam). This declaration—Pauruṣam tu nirarthakam (human effort is futile)—is the ultimate challenge to Vishwamitra, a sage who famously transformed his Kshatriya self into a Brahmarishi purely through extreme effort (Paurusham). Trishanku is appealing to Vishwamitra not just for a ritual, but for a philosophical victory, asking him to demonstrate that the power of conscious spiritual effort can indeed overcome destiny itself.
हिंदी टीका
त्रिशंकु निराशा के चरम पर है। वह वशिष्ठ और उनके पुत्रों की अस्वीकृति को मानवीय इच्छा के बजाय 'दैव' (नियति/भाग्य) का प्रतीक मानता है। इस दार्शनिक निष्कर्ष पर पहुँचकर, वह अपने दुःख की जड़ को व्यक्तिगत विफलता से हटाकर दैवीय शक्ति पर डाल देता है। 'पौरुषम् तु निरर्थकम्' (पुरुषार्थ निरर्थक है) का यह कथन विश्वामित्र के लिए एक चुनौती है, क्योंकि विश्वामित्र तपस्या (पुरुषार्थ) के बल पर ही महान बने थे। राजा अप्रत्यक्ष रूप से विश्वामित्र से यह सिद्ध करने का अनुरोध करता है कि पुरुषार्थ भाग्य से श्रेष्ठ है।