Srimad Valmiki Ramayana

BALA KANDASARGA: 62SHLOKA: 15
Srimad Valmiki Ramayana - Balakanda - Sarga 62

teṣām tat vacanam śrutvā putrāṇām munipuṅgavaḥ | krodha saṃrakta nayano vyāhartum upacakrame ॥१-६२-१५॥

teṣām tat vacanam śrutvā putrāṇām munipuṅgavaḥ |
krodha saṃrakta nayano vyāhartum upacakrame ॥1-62-15॥

Translation

Hearing those words of his sons, the foremost of sages (Viśvāmitra), whose eyes were red with anger, began to pronounce a curse.

हिंदी अनुवाद

अपने पुत्रों के उन वचनों को सुनकर, मुनियों में श्रेष्ठ विश्वामित्र की आँखें क्रोध से लाल हो गईं और उन्होंने शाप देना आरम्भ किया।


English Commentary

When Viśvāmitra's sons compared his command to impure dog-meat, the restraint of the Munipuṅgava (foremost of sages) broke. His eyes became krodha saṃrakta nayano (red with anger), a symbol of an ascetic's intense wrath. Viśvāmitra's anger was not ordinary; it emanated from the power of his great penance, enabling him to pronounce a curse. The disrespect shown by his sons was not just a violation of familial duty but an insult to both dharma and tapas (penance). Consequently, Viśvāmitra immediately vyāhartum upacakrame (began to pronounce a curse). This incident illustrates the aspect of Viśvāmitra's character where his great penance grants him the power to inflict the most severe punishments.

हिंदी टीका

जब विश्वामित्र के पुत्रों ने उनके आदेश की तुलना अपवित्र श्वमांस से की, तो 'मुनिपुंगवः' (मुनियों में श्रेष्ठ) विश्वामित्र का संयम टूट गया। उनकी आँखें 'क्रोध संरक्त नयनो' (क्रोध से लाल) हो गईं, जो एक तपस्वी के प्रचंड क्रोध का प्रतीक है। विश्वामित्र का क्रोध सामान्य क्रोध नहीं था; यह उनके महान तप की शक्ति से उत्पन्न हुआ, जिससे वह शाप देने में सक्षम हुए। उनके पुत्रों द्वारा किया गया अनादर न केवल पारिवारिक मर्यादा का उल्लंघन था, बल्कि 'धर्म' और 'तप' दोनों का अपमान था। इस कारण, विश्वामित्र ने तुरंत 'व्याहर्तुम् उपचक्रमे' (शाप देना आरम्भ किया)। यह घटना विश्वामित्र के चरित्र के उस पहलू को दर्शाती है जहाँ उनका महान तप उन्हें कठोरतम दंड देने की शक्ति प्रदान करता है।