Srimad Valmiki Ramayana

BALA KANDASARGA: 63SHLOKA: 13
Srimad Valmiki Ramayana - Balakanda - Sarga 63

भीताम् अप्सरसम् दृष्ट्वा वेपन्तीम् प्रांजलिम् स्थिताम् ।
मेनकाम् मधुरैः वाक्यैः विसृज्य कुशिक आत्मजः ॥१-६३-१३॥

bhītām apsarasam dṛṣṭvā vepantīm prāñjalim sthitām । menakām madhuraiḥ vākyaiḥ visṛjya kuśikātmajaḥ ॥ ॥1-63-13॥

Translation

Seeing the Apsara Menaka, who was frightened, trembling, and standing with folded hands, the son of Kushika (Vishvamitra) dismissed her with gentle words.

हिंदी अनुवाद

भयभीत, कांपती हुई और हाथ जोड़े खड़ी हुई अप्सरा मेनका को देखकर, कुशिकात्मज (विश्वामित्र) ने मधुर वचनों से उसे विदा किया।


English Commentary

This verse shows a significant change in Vishvamitra's character. Menaka is now "bhītām" (frightened) and "vepantīm prāñjalim sthitām" (trembling and standing with folded hands), indicating her fear of the sage's potential wrath. Despite having lost years of penance, Vishvamitra did not curse Menaka, but instead "madhuraiḥ vākyaiḥ visṛjya" (dismissed her with gentle words). This decision signifies the next level of his penance. Cursing would have symbolized anger and ego, further destroying his austerity. By controlling his anger, he proved that he was no longer under the sway of the senses. This incident marks a great spiritual victory even in the failure of his penance, as he became ready to conquer both delusion and anger.

हिंदी टीका

इस श्लोक में विश्वामित्र के चरित्र में आया महत्वपूर्ण बदलाव दिखाया गया है। मेनका अब 'भीताम्' (भयभीत) और 'वेपन्तीम् प्रांजलिम् स्थिताम्' (कांपती हुई और हाथ जोड़े खड़ी) है, जो मुनि के संभावित क्रोध के डर को दर्शाती है। विश्वामित्र ने वर्षों की तपस्या खोई थी, फिर भी उन्होंने मेनका को शाप नहीं दिया, बल्कि 'मधुरैः वाक्यैः विसृज्य' (मधुर वचनों से विदा किया)। यह निर्णय उनके तपस्या के अगले स्तर को दर्शाता है। शाप देना क्रोध और अहंकार का प्रतीक होता, जो उनकी तपस्या को और नष्ट करता। क्रोध को नियंत्रित करके, उन्होंने सिद्ध किया कि वे अब इंद्रियों के वश में नहीं हैं। यह घटना उनकी तपस्या की विफलता में भी एक बड़ी आध्यात्मिक जीत को चिह्नित करती है, क्योंकि वे मोह और क्रोध, दोनों पर विजय प्राप्त करने के लिए तैयार हो गए थे।