Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 1SHLOKA: 111
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 1

प्राप्य दुःखम् वने श्यामा माम् मन्मध विकर्शितम् ।
नष्ट दुःखेव हृष्टेव साध्वी साधु अभ्यभाषत ॥ ॥४-१-१११॥

Prāpya duḥkham vane śyāmā mām manmadha vikarśitam । Naṣṭa duḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhu abhyabhāṣata ॥ ॥4-1-111॥

Translation

Even after undergoing suffering in the forest, seeing me tormented by love and anxiety, that virtuous lady (Sita) would speak to me kindly and happily, as if she had no sorrow of her own.

हिंदी अनुवाद

वन में दुख प्राप्त होने पर भी और मुझे काम (प्रेम/विरह) से पीड़ित देखकर, वह साध्वी (सीता) अपना दुख भूलकर, हर्षित सी होकर मुझसे मधुरतापूर्वक बातें करती थी।


English Commentary

This verse highlights Sita's emotional fortitude and selflessness. Despite the hardships of exile, she never burdened Rama with her complaints. Instead, observing Rama's anxiety (manmadha vikarsitam), she would mask her own suffering (nasta duhkheva) and speak cheerfully to uplift his spirits. Rama reflects on her role as a Sadhvi (virtuous wife), realizing she constantly prioritized his emotional well-being over her own physical comfort. This memory adds a layer of guilt to his grief, as he realizes how she protected him from the harsh reality of their exile with her cheerful demeanor.

हिंदी टीका

यह श्लोक सीता के चरित्र की महानता और उनकी सहनशक्ति (तितिक्षा) को स्थापित करता है। यद्यपि वन का जीवन राजमहलों की तुलना में कष्टकारी था, सीता ने कभी अपनी पीड़ा राम के सामने प्रकट नहीं की। इसके विपरीत, जब वे राम को चिंतित देखती थीं, तो वे 'नष्ट दुःखेव' (जैसे दुःख है ही नहीं) और 'हृष्टेव' (प्रसन्नता पूर्वक) व्यवहार करती थीं ताकि राम को कष्ट न हो। इसे ही एक आदर्श 'साध्वी' का लक्षण माना गया है—जो अपने पति के मानसिक सुख के लिए अपने कष्टों को छिपा ले। राम को आज वही त्याग याद आ रहा है, जिससे उनकी ग्लानि और बढ़ रही है।