Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 12SHLOKA: 7
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 12

इदम् च उवाच धर्मज्ञम् कर्मणा तेन हर्षितः ।
रामम् सर्व अस्त्र विदुषाम् श्रेष्ठम् शूरम् अवस्थितम् ॥४-१२-७॥

Idam ca uvāca dharmajñam karmaṇā tena harṣitaḥ । Rāmam sarva astra viduṣām śreṣṭham śūram avasthitam ॥4-12-7॥

Translation

Delighted by that deed, he spoke this to Rama—the knower of Dharma, the best among those who know all weapons, and the hero standing there.

हिंदी अनुवाद

उस कर्म (बाण चलाने) से हर्षित होकर, सुग्रीव ने समस्त अस्त्र-विद्या के जानकारों में श्रेष्ठ और वहां खड़े वीर धर्मज्ञ श्रीराम से यह कहा।


English Commentary

This verse sets the stage for Sugriva's verbal acknowledgement. He addresses Rama with titles that reflect his new understanding. Rama is sarva astra viduṣām śreṣṭham—the best among all who know weaponry. This is no longer flattery; it is a proven fact to Sugriva. The term dharmajñam (knower of Dharma) is retained to show that despite this terrifying display of destructive power, Sugriva sees Rama as a moral force. Sugriva is harṣitaḥ (delighted) because this power is now on his side.

हिंदी टीका

सुग्रीव अब श्रीराम की स्तुति करते हैं। इस श्लोक में श्रीराम के तीन विशेषण महत्वपूर्ण हैं: 1. 'धर्मज्ञम्' (धर्म को जानने वाले) - सुग्रीव जानते हैं कि श्रीराम शक्ति का दुरुपयोग नहीं करेंगे। 2. 'सर्व अस्त्र विदुषाम् श्रेष्ठम्' (सभी अस्त्र वेत्ताओं में श्रेष्ठ) - यह परीक्षा के बाद का निष्कर्ष है। 3. 'शूरम्' (वीर)। सुग्रीव उस 'कर्मणा' (वृक्ष भेदने के कार्य) से हर्षित हैं। यह श्लोक संवाद की भूमिका बांधता है जहाँ सुग्रीव अपनी कृतज्ञता और विश्वास व्यक्त करेंगे।