Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 2SHLOKA: 19
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 2

सुग्रीवः तु शुभम् वाक्यम् श्रुत्वा सर्वम् हनूमतः ।
ततः शुभतरम् वाक्यम् हनूमन्तम् उवाच ह ॥४-२-१९॥

Sugrīvaḥ tu śubham vākyam śrutvā sarvam hanūmataḥ |
Tataḥ śubhataram vākyam hanūmantam uvāca ha ॥4-2-19॥

Translation

Having heard all those auspicious words of Hanuman, Sugriva then spoke even more apposite words to Hanuman.

हिंदी अनुवाद

सुग्रीव ने हनुमान के उन सम्पूर्ण शुभ वचनों को सुनकर, तदनन्तर हनुमान से और भी अधिक 'शुभतर' (कल्याणकारी/नीतिपूर्ण) वचन कहे।


English Commentary

Sugriva processes Hanuman’s advice. The text describes Hanuman’s words as Shubham (auspicious/good) and Sugriva’s reply as Shubhataram (better/more auspicious). This comparative degree suggests that while Hanuman spoke form ideal wisdom, Sugriva is speaking from practical, survivalist caution, which is arguably "better" for a fugitive king. Sugriva acknowledges the counsel but refuses to drop his guard immediately. It highlights the dialectic between the optimistic advisor and the pragmatic, scarred leader.

हिंदी टीका

हनुमान की बातों का सुग्रीव पर प्रभाव तो पड़ा, लेकिन उनका भय पूरी तरह समाप्त नहीं हुआ। यहाँ सुग्रीव के उत्तर को 'शुभतरम्' (अधिक शुभ या तर्कसंगत) कहा गया है। यह थोड़ा विरोधाभासी लग सकता है क्योंकि सुग्रीव अभी भी शंकालु हैं, किन्तु 'नीति शास्त्र' की दृष्टि से सावधानी बरतना और शत्रु पर विश्वास न करना ही 'शुभ' है। सुग्रीव ने हनुमान की बात को नकारा नहीं, बल्कि उस पर अपनी सुरक्षात्मक दलील पेश की। यह दिखाता है कि सुग्रीव मूर्ख नहीं हैं; वे एक सतर्क राजा हैं जो बिना प्रमाण के किसी पर भरोसा नहीं करना चाहते।