Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 3SHLOKA: 12
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 3

पद्म पत्र ईक्षणौ वीरौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अन्योन्य सदृशौ वीरौ देव लोकात् इह आगतौ ॥ ॥४-३-१२॥

Padma patra īkṣaṇau vīrau jaṭā maṇḍala dhāriṇau |
Anyonya sadṛśau vīrau deva lokāt iha āgatau ॥4-3-12॥

Translation

Your eyes resemble lotus petals, O Heroes, and you wear coils of matted hair. You both look alike, O brave ones, and appear as if you have descended here from the world of gods.

हिंदी अनुवाद

आप दोनों के नेत्र कमल के पत्तों के समान विशाल और सुंदर हैं। आप जटाओं का मंडल धारण किए हुए हैं। आप दोनों वीर एक-दूसरे के सदृश (समान) हैं और ऐसा प्रतीत होता है मानो देवलोक से संयोगवश यहाँ उतर आए हों।


English Commentary

The descriptor 'Padma patra ikshanau' (lotus-petal eyes) is a classic epithet for divine beauty in Sanskrit literature, suggesting purity and grace. Hanuman observes the juxtaposition of their delicate features with the rugged 'Jata mandala' (matted hair) of ascetics. Noting their resemblance ('Anyonya sadrishau'), implies they are likely brothers or closely related divine beings like the Ashvini Kumaras. The suspicion that they have descended from 'Deva Loka' (God's realm) indicates that their presence feels out of place in the mortal, mundane world. Hanuman is trying to bridge the gap between their divine appearance and their human reality through his inquiries.

हिंदी टीका

'पद्म पत्र ईक्षणौ' (कमल नयन) ईश्वर और अवतार का एक प्रमुख लक्षण माना जाता है। हनुमान जी उनकी आँखों में करुणा और गंभीरता दोनों देख रहे हैं। जटा धारण करने के बाद भी उनका सौंदर्य कम नहीं हुआ है। हनुमान जी ने यह भी नोट किया कि दोनों में अत्यधिक समानता है (अन्योन्य सदृशौ), जैसे अश्विनी कुमार हों। 'देव लोकात् इह आगतौ'—यह पंक्ति पुष्टि करती है कि हनुमान जी को आभास हो गया है कि ये साधारण मानव नहीं हैं। वे जानना चाहते हैं कि क्या वे वास्तव में देवता हैं जो लीला करने पृथ्वी पर आए हैं। उनकी वाणी में प्रशंसा और सम्मान का भाव बढ़ता जा रहा है, जो आगे चलकर भक्ति में परिवर्तित होगा।