Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 32SHLOKA: 4
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 32

असुहृद्भिः मम अमित्रैः नित्यम् अन्तर दर्शिभिः ।
मम दोषान् असंभूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥ ॥४-३२-४॥

Asuhṛdbhiḥ mama amitraiḥ nityam antara darśibhiḥ । Mama doṣān asambhūtān śrāvito Rāghavānujaḥ ॥ ॥4-32-4॥

Translation

My enemies, who are not my well-wishers and always look for my weaknesses, must have told Lakshmana about faults in me that do not exist.

हिंदी अनुवाद

मेरे अमित्र (शत्रु) जो सदा मेरे छिद्र (कमियाँ) खोजते रहते हैं, उन्होंने अवश्य ही मेरे उन दोषों को लक्ष्मण को सुनाया है जो मुझमें हैं ही नहीं।


English Commentary

Sugriva resorts to statecraft paranoia, suspecting Bheda (dissension) sown by spies or political rivals. By blaming "enemies seeking weak spots" (antara darśibhiḥ), he externalizes the blame. He assumes Lakshmana has been misled by false reports rather than reacting to the evident delay. This shows Sugriva is trying to rationalize the situation to his ministers, framing himself as a victim of intrigue rather than negligence.

हिंदी टीका

राजनीति में 'शंका' एक प्रमुख तत्व है। सुग्रीव को लगता है कि यह क्रोध स्वाभाविक नहीं, बल्कि 'भेद' (फूट) नीति का परिणाम है। वे वाली के समर्थकों या अन्य वानर प्रतिद्वंद्वियों की ओर संकेत कर रहे हैं जो उनकी सत्ता से ईर्ष्या करते हैं। अपनी गलती मानने के बजाय 'चुगलखोरों' पर दोष मढ़ना एक सामान्य मानवीय और राजसी प्रवृत्ति है। यह सुग्रीव की असुरक्षा (Paranoia) को भी दर्शाता है।