Srimad Valmiki Ramayana

क्रुद्धम् निःश्वसमानम् तम् प्रदीप्तम् इव तेजसा ।
भ्रातुर् व्यसन संतप्तम् दृष्ट्वा दशरथ आत्मजम् ॥ ॥४-३४-२॥
kruddham niḥśvasamānam tam pradīptam iva tejasā |
bhrātur vyasana saṃtaptam dṛṣṭvā daśaratha ātmajam ॥4-34-2॥
Translation
Seeing that son of Dasharatha (Lakshmana), who was angry, breathing heavily (sighing/hissing), blazing as if with energy, and tormented by his brother's grief, (Sugriva became afraid).
हिंदी अनुवाद
क्रोधित, जोर-जोर से साँस लेते हुए, तेज से जलते हुए और अपने भाई (राम) के दुःख से संतप्त, उस दशरथ-पुत्र (लक्ष्मण) को देखकर (सुग्रीव भयभीत हुआ)।
English Commentary
This verse paints a vivid picture of Lakshmana's physiological state of rage. He is 'niḥśvasamānam'—breathing heavily or hissing, a sign of suppressed violence struggling to break free. He appears to be physically burning ('pradīptam') with energy. Crucially, the verse grounds this anger in empathy: he is 'saṃtaptam' (tormented/scorched) by his brother's 'vyasana' (calamity/sorrow). It reminds the reader (and Sugriva) that Lakshmana is dangerous not because he is evil, but because he is loyal. The reference to him as 'Dasharatha's son' invokes his noble lineage and warrior heritage, contrasting with the current inactivity of the monkey court.
हिंदी टीका
यहाँ लक्ष्मण के शारीरिक हाव-भाव का विस्तृत चित्रण है। वे 'निःश्वसमानम्' (जोर से साँस ले रहे हैं), जो अत्यधिक क्रोध का सूचक है, जैसे कोई सर्प फुफकारता है। वे 'तेजसा प्रदीप्तम्' (तेज से जलते हुए) प्रतीत हो रहे हैं। सबसे महत्वपूर्ण बात, उनके क्रोध का कारण बताया गया है—'भ्रातुर् व्यसन संतप्तम्' (भाई के कष्ट से दुखी)। लक्ष्मण का क्रोध व्यक्तिगत अपमान के कारण नहीं, बल्कि राम के प्रति प्रेम और उनकी पीड़ा के कारण है। सुग्रीव ने दशरथ के पुत्र के इस रौद्र रूप को देखा, जो उसे अपने कर्तव्य और वचन की याद दिलाने के लिए साक्षात् अग्निपुंज बनकर खड़ा था।