Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 36SHLOKA: 10
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 36

अनुयात्राम् नर इन्द्रस्य करिष्ये अहम् नरषभ ।
गच्छतो रावणम् हन्तुम् वैरिणम् स पुरःसरम् ॥ ॥४-३६-१०॥

Anuyātrām nara indrasya kariṣye aham naraṛṣabha |
Gacchato Rāvaṇam hantum vairiṇam sa puraḥsaram ॥4-36-10॥

Translation

O Foremost among men (Lakshmana), I shall follow in the procession of that Lord of Men (Rama) as he marches to kill his enemy Ravana along with his vanguard.

हिंदी अनुवाद

हे नरश्रेष्ठ! मैं उन नरेंद्र (श्रीराम) के पीछे-पीछे चलूँगा (अनुगमन करूँगा), जो अपने वैरी रावण को, उसके आगे चलने वाले राक्षसों सहित, मारने के लिए जा रहे हैं।


English Commentary

Sugriva clarifies the hierarchy of the mission. By using the word Anuyatram (following in a procession), he positions himself as a subordinate ally, not an equal commander. He addresses Lakshmana as Nararishabha (bull among men), acknowledging the superior status of the humans. This statement is a binding pledge of military support, assuring Lakshmana that Sugriva is ready to march immediately to destroy Ravana and his forces.

हिंदी टीका

यहाँ 'अनुयात्रा' शब्द महत्वपूर्ण है। इसका अर्थ है 'पीछे चलना' या 'अनुसरण करना'। सुग्रीव यह स्पष्ट कर रहे हैं कि वे युद्ध में नेता नहीं, बल्कि अनुयायी होंगे। नेता राम हैं। सुग्रीव ने यहाँ प्रतिज्ञा की है कि वे रावण के वध अभियान में राम के साथ कदम से कदम मिलाकर (परंतु पीछे, सेवक की भांति) चलेंगे। यह श्लोक सुग्रीव की सक्रिय भागीदारी और समर्पण का आधिकारिक घोषणापत्र है।