Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 36SHLOKA: 11
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 36

यदि किंचित् अतिक्रान्तम् विश्वासात् प्रणयेन वा ।
प्रेष्यस्य क्षमितव्यम् मे न कश्चिन् न अपराध्यति ॥ ॥४-३६-११॥

Yadi kiñcit atikrāntam viśvāsāt praṇayena vā |
Preṣyasya kṣamitavyam me na kaścin na aparādhyati ॥4-36-11॥

Translation

If I have transgressed in any way due to familiarity (trust) or affection, please forgive this servant of yours. Is there anyone who never commits an error?

हिंदी अनुवाद

यदि विश्वास या स्नेह के कारण मुझसे कोई भूल (मर्यादा का उल्लंघन) हो गई हो, तो मुझ सेवक को क्षमा कर दें। ऐसा कौन है जिससे कभी कोई अपराध (गलती) न होता हो?


English Commentary

This verse contains a universal maxim: Na kashchin na aparadhyati (To err is human). Sugriva offers a profound apology without stripping himself of dignity. He attributes his lapse not to malice, but to Vishvasa (trust/familiarity) and Pranaya (affection)—implying that he took liberties because he considered Rama and Lakshmana his own. Identifying himself as a Preshya (servant), he asks for forgiveness, appealing to the universal truth that fallibility is a trait of all living beings.

हिंदी टीका

यह रामायण का एक अत्यंत प्रसिद्ध और मनोवैज्ञानिक श्लोक है। अंतिम पंक्ति 'न कश्चिन् न अपराध्यति' (ऐसा कौन है जिससे गलती नहीं होती) मानव स्वभाव की अपूर्णता को स्वीकार करती है। सुग्रीव बहाने नहीं बनाते, वे स्वीकार करते हैं कि 'अतिक्रमण' हुआ है। वे इसे 'विश्वास' और 'प्रणय' (स्नेह) का परिणाम बताते हैं—अर्थात जब हम किसी के बहुत करीब होते हैं, तो कभी-कभी शिष्टाचार भूल जाते हैं। यह विनम्र क्षमा-याचना लक्ष्मण के क्रोध को पूरी तरह शांत कर देती है।