Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 38SHLOKA: 2
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 38

विसर्जयित्वा स हरीन् सहस्रान् तान् कृत कर्मणः ।
मेने कृतार्थम् आत्मानम् राघवम् च महाबलम् ॥४-३८-२॥

visarjayitvā sa harīn sahasrān tān kṛta karmaṇaḥ |
mene kṛtārtham ātmānam rāghavam ca mahābalam ॥4-38-2॥

Translation

Having dismissed those thousands of monkeys who had accomplished their task, Sugriva considered himself and the mighty Raghava to be successful in their purpose.

हिंदी अनुवाद

अपना कार्य संपन्न कर चुके (कृतकर्मणः) उन हज़ारों वानरों को विदा करके, सुग्रीव ने स्वयं को और महाबली राघव (राम) को कृतार्थ (सफल/प्रयोजन सिद्ध) माना।


English Commentary

This verse reflects Sugriva's internal relief and restored confidence. "Kritartham" (having achieved the purpose) indicates that the heavy burden of indebtedness to Rama is lifting. Having fulfilled his promise of mobilizing the army, he feels he has justified his friendship. He also considers Rama "successful" in the sense that the machinery for Sita’s search is finally in motion. Sugriva no longer feels like a defaulter but a proactive ally. This psychological shift is crucial before he faces Rama; he can now approach him with dignity rather than shame.

हिंदी टीका

सुग्रीव की मानसिक स्थिति का यहाँ वर्णन है। 'कृतार्थम् आत्मानम्' (स्वयं को कृतार्थ मानना) का अर्थ है कि सुग्रीव को अब लग रहा है कि उनके सिर से भार उतर गया है। उन्होंने राम को वचन दिया था कि वे सीता की खोज के लिए सेना एकत्र करेंगे, और अब जब सेना आ रही है, तो उन्हें लगता है कि उन्होंने अपना कर्तव्य ('कृत कर्मणः') निभा दिया है। वे राम को भी 'कृतार्थ' मान रहे हैं क्योंकि राम का कार्य अब आरंभ हो सकेगा। यह श्लोक सुग्रीव के आत्मविश्वास की वापसी को दर्शाता है; अब वे लज्जित नहीं, बल्कि गर्व के साथ राम के पास जा सकते हैं।