Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 42SHLOKA: 48
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 42

यत्र तिष्ठति धर्मज्ञः तपसा स्वेन भावितः ।
मेरु सावर्णिर् इति एष ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ ॥४-४२-४८॥

Yatra tiṣṭhati dharmajñaḥ tapasā svena bhāvitaḥ । Meru sāvarṇir iti eṣa khyāto vai brahmaṇā samaḥ ॥ ॥4-42-48॥

Translation

There resides the knower of Dharma, illuminated by his own penance, famously known as Merusavarni, who is indeed equal to Brahma.

हिंदी अनुवाद

जहाँ अपने तप के प्रभाव से दीप्त, धर्म के ज्ञाता और ब्रह्मा जी के समान विख्यात 'मेरुसावर्णि' (नामक महर्षि) निवास करते हैं।


English Commentary

This verse introduces a potent spiritual ally in the region: the sage Merusavarni. Described as Brahmana samah (equal to Lord Brahma) and Dharmajnah (knower of righteousness), his presence adds a layer of sanctity to the region. His name connects him to the Meru mountain described earlier. Sugriva highlights the sage's power derived from tapas (penance), suggesting that he possesses knowledge beyond physical sight. The Vanaras are implicitly being directed to seek intelligence from this sage, as his omniscient awareness could reveal what physical searching might miss.

हिंदी टीका

यहाँ सुग्रीव एक विशिष्ट ऋषि का परिचय दे रहे हैं जो पश्चिम दिशा में निवास करते हैं—मेरुसावर्णि। उन्हें 'धर्मज्ञः' (धर्म का जानकार) और 'ब्रह्मणा समः' (ब्रह्मा के तुल्य) कहा गया है, जो उनकी उच्च आध्यात्मिक स्थिति को दर्शाता है। 'सावर्णि' शब्द मनु की एक श्रेणी का भी द्योतक है, अतः यह आठवें मनु सावर्णि या उनके कुल के कोई ऋषि हो सकते हैं। सुग्रीव वानरों को यह संकेत दे रहे हैं कि यदि उन्हें सीता का पता नहीं मिलता, तो यह महात्मा उनके मार्गदर्शक हो सकते हैं क्योंकि उनके पास तपस्या से प्राप्त दिव्य दृष्टि है।