Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 43SHLOKA: 25
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 43

क्रौन्चम् तु गिरिम् आसाद्य बिलम् तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यम् दुष्प्रवेशम् हि तत् स्मृतम् ॥४-४३-२५॥

krauñcam tu girim āsādya bilam tasya sudurgamam |
apramattaiḥ praveṣṭavyam duṣpraveśam hi tat smṛtam ॥4-43-25॥

Translation

Having reached the Krauncha mountain, you must enter its highly inaccessible cave with great vigilance, for it is known to be very difficult to enter.

हिंदी अनुवाद

क्रौञ्च पर्वत पर पहुँचकर, उसकी अत्यंत दुर्गम गुफा (बिल) में तुम लोगों को बड़ी सावधानी के साथ प्रवेश करना चाहिए, क्योंकि उसमें प्रवेश करना अत्यंत कठिन माना गया है।


English Commentary

Sugriva highlights the tactical difficulty of the Krauncha mountain. The mention of a specific 'bilam' (tunnel or cave) that is 'sudurgamam' (very difficult to traverse) adds a layer of peril to the mission. The instruction to be 'apramattaih' (vigilant/free from carelessness) suggests that this terrain requires more than just physical strength; it demands mental alertness. In mythological geography, the Krauncha pass is a significant landmark. Sugriva’s advisory serves as a risk assessment, ensuring the search party does not walk blindly into a trap or a natural hazard that could decimate their numbers before they even find Sita.

हिंदी टीका

सुग्रीव यहाँ वानरों को 'क्रौञ्च' पर्वत की विशेष चुनौती के प्रति सचेत कर रहे हैं। रामायण और पुराणों में क्रौञ्च पर्वत का विशेष स्थान है (इसे अक्सर स्कन्द द्वारा शक्ति अस्त्र से भेदने की कथा से जोड़ा जाता है)। यहाँ 'बिलम्' (गुफा/सुरंग) का उल्लेख है जो 'सुदुर्गमम्' (अत्यंत कठिन) है। सुग्रीव 'अप्रमत्तैः' (प्रमाद रहित/सावधान) शब्द का प्रयोग करते हैं, जो दर्शाता है कि यह गुफा केवल शारीरिक बाधा नहीं है, बल्कि वहां भ्रम या गुप्त संकट भी हो सकते हैं। एक अच्छे सेनापति की तरह, सुग्रीव अपने सैनिकों को अज्ञात खतरों के प्रति पहले ही चेतावनी दे रहे हैं कि वहाँ जरा सी लापरवाही भी घातक हो सकती है।