Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 49SHLOKA: 21
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 49

ते मुहूर्तम् समाश्वस्ताः किंचित् भग्न परिश्रमाः ।
पुनर् एव उद्यताः कृत्स्नाम् मार्गितुम् दक्षिणाम् दिशम् ॥ ॥४-४९-२१॥

te muhūrtam samāśvastāḥ kiṃcit bhagna pariśramāḥ |
punar eva udyatāḥ kṛtsnām mārgitum dakṣiṇām diśam ॥4-49-21॥

Translation

Having rested for a moment and slightly relieved their fatigue, they all prepared themselves again to search the entire southern direction.

हिंदी अनुवाद

एक मुहूर्त तक आश्वस्त होकर (सुस्ताकर) और थकान को कुछ कम करके, वे सब फिर से संपूर्ण दक्षिण दिशा को खोजने के लिए तैयार (उद्यत) हो गए।


English Commentary

This verse is a testament to resilience. The recovery is swift—'Kinchit bhagna parishramah' (fatigue slightly broken). They don't wait for full recovery; partial relief is enough to get them back on their feet. Being 'Udyatah' (ready/active) again to search the vast ('Kritsnam') south shows that their dedication to Rama and fear of Sugriva overrides their bodily limits.

हिंदी टीका

वानरों की सहनशक्ति (Stamina) अद्भुत है। केवल 'किंचित्' (थोड़ी सी) थकान मिटते ही वे पुनः 'उद्यताः' (तैयार/उद्यत) हो जाते हैं। वे हार नहीं मानते। 'कृत्स्नाम्' (संपूर्ण) दक्षिण दिशा को खोजने का संकल्प उनकी कर्तव्यनिष्ठा को दिखाता है। यह श्लोक गिरने के बाद बार-बार उठने की उनकी योद्धा वृत्ति (Warrior Spirit) को नमन करता है।