Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 5SHLOKA: 11
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 5

रोचते यदि मे सख्यम् बाहुः एष प्रसारितः ।
गृह्यताम् पाणिना पाणिः मर्यादा बध्यताम् ध्रुवा ॥ ॥४-५-११॥

Rocate yadi me sakhyam bāhuḥ eṣa prasāritaḥ । Gṛhyatām pāṇinā pāṇiḥ maryādā badhyatām dhruvā ॥ ॥4-5-11॥

Translation

If my friendship is pleasing to you, here is my arm extended. Let hand be grasped by hand, and let a firm covenant be established.

हिंदी अनुवाद

यदि आपको मेरी मित्रता स्वीकार है, तो यह मैंने अपना हाथ बढ़ाया है। आप अपने हाथ से मेरा हाथ थाम लें और हमारी मित्रता की यह मर्यादा (प्रतिज्ञा) अटूट हो जाए।


English Commentary

This is the formal proposal of alliance. The gesture of extending the hand (Pani-grahan) is significant in ancient Indian culture, symbolizing a sacred transfer of trust and the unification of wills. Sugriva asks for a "Dhruva Maryada"—a firm, unshakeable code of conduct or covenant between them. By extending his hand first, Sugriva shows vulnerability and eagerness. He is asking Rama to seal a bond that goes beyond mere political convenience; he wants a friendship defined by honor and permanence.

हिंदी टीका

यह रामायण के सबसे ऐतिहासिक क्षणों में से एक है। सुग्रीव औपचारिक रूप से मित्रता का प्रस्ताव रखते हैं। "पाणिना पाणिः" (हाथ से हाथ मिलाना) वैदिक संस्कृति में विवाह और मित्रता दोनों के लिए एक पवित्र बंधन का प्रतीक है। 'मर्यादा' शब्द का प्रयोग बताता है कि यह केवल एक अनौपचारिक समझौता नहीं, बल्कि एक पवित्र वचन है जिसे तोड़ा नहीं जा सकता। सुग्रीव पहल करते हैं, जो उनकी उत्सुकता और राम के प्रति उनके विश्वास को दर्शाता है। यह अग्नि-साक्षी से पूर्व की शारीरिक स्वीकृति है।