Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 56SHLOKA: 11
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 56

अन्योन्यम् उपकुर्वन्ति स्नेह कारुण्य यन्त्रिताः ।
ततः तस्य उपकार अर्थम् त्यजत आत्मानम् आत्मना ॥ ॥४-५६-११॥

anyonyam upakurvanti sneha kāruṇya yantritāḥ । tataḥ tasya upakāra artham tyajata ātmānam ātmanā ॥ ॥4-56-11॥

Translation

"Living beings help one another, driven by affection and compassion. Therefore, for the sake of doing good to him (Rama), give up your lives by your own will."

हिंदी अनुवाद

"संसार में प्राणी स्नेह और करुणा के वशीभूत होकर एक-दूसरे का उपकार करते हैं। इसलिए, उस (राम) के उपकार के लिए, तुम लोग स्वयं ही अपने प्राणों का त्याग कर दो।"


English Commentary

This verse elucidates the philosophy of altruism and voluntary sacrifice. Angada argues that beings assist one another bound by "sneha" (affection) and "kāruṇya" (compassion/pity), regardless of direct transactional benefit. He urges the Vanaras to view their death not as a defeat, but as an act of service ("upakāra artham") to Rama. By exhorting them to give up their lives "ātmanā" (by themselves/voluntarily), he empowers them to reclaim agency over their fate. Instead of being passive victims of Sugriva or Sampati, they become active martyrs for a divine cause.

हिंदी टीका

यह श्लोक परोपकार और त्याग के दर्शन को प्रस्तुत करता है। अंगद वानरों को समझा रहे हैं कि यद्यपि राम ने सीधे तौर पर हर वानर पर उपकार नहीं किया हो, फिर भी "स्नेह" और "कारुण्य" (दया) के कारण जीव एक-दूसरे की सहायता करते हैं। राम धर्म के विग्रह हैं, अतः उनके लिए प्राण देना उचित है। अंगद वानरों को प्रेरित कर रहे हैं कि मृत्यु को विवशता मानकर नहीं, बल्कि एक स्वैच्छिक बलिदान ("त्यजत आत्मानम् आत्मना") मानकर स्वीकार करें। यह नेतृत्व का गुण है कि घोर निराशा में भी वे मृत्यु को एक उच्च उद्देश्य से जोड़ रहे हैं।