Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 56SHLOKA: 12
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 56

प्रियम् कृत्वा हि रामस्य धर्मज्ञेन जटायुषा ।
राघव अर्थे परिश्रान्ता वयम् संत्यक्त जीविताः ॥ ॥४-५६-१२॥

priyam kṛtvā hi rāmasya dharmajñena jaṭāyuṣā । rāghava arthe pariśrāntā vayam saṃtyakta jīvitāḥ ॥ ॥4-56-12॥

Translation

"Indeed, Jatayu, the knower of Dharma, died having done a good deed for Rama; and we too, exhausted in Raghava's cause, are now giving up our lives."

हिंदी अनुवाद

"धर्म को जानने वाले (धर्मज्ञ) जटायु ने तो राम का प्रिय कार्य करके (प्राण त्यागे); और हम लोग भी राघव (राम) के कार्य में थककर अब प्राण त्याग रहे हैं।"


English Commentary

Angada again invokes Jatayu, explicitly labeling him "dharmajñena" (knower of Dharma). This validates Jatayu's choice to fight an unwinnable battle against Ravana as the highest moral action. Angada aligns the Vanaras with this legacy: like Jatayu, they have exhausted themselves ("pariśrāntā") in Raghava's service. The distinction is made that their death is not due to lack of effort, but the result of ultimate exhaustion in the line of duty. This parallel serves to comfort the Vanaras, suggesting that their intended fasting to death is virtually equivalent to Jatayu's death in battle.

हिंदी टीका

अंगद पुनः जटायु को "धर्मज्ञ" (धर्म का ज्ञाता) कहते हैं। यह विशेषण महत्वपूर्ण है क्योंकि जटायु ने जानते हुए कि रावण उनसे अधिक शक्तिशाली है, धर्म की रक्षा के लिए युद्ध किया। अंगद वानरों की स्थिति को जटायु के समान बताते हैं—दोनों ने राम के लिए प्रयास किया। "परिश्रान्ता" (थके हुए) शब्द वानरों की लंबी, कठिन और निष्फल खोज की पीड़ा को व्यक्त करता है। वे कायरता से नहीं मर रहे, बल्कि प्रयास करते-करते थककर, अंतिम उपाय के रूप में प्राण त्याग रहे हैं। यह तुलना वानरों के आत्म-सम्मान की रक्षा करती है।