Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 6SHLOKA: 18
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 6

हृदि कृत्वा स बहुशः तम् अलंकारम् उत्तमम् ।
निशश्वास भृशम् सर्पः बिलस्थ इव रोषितः ॥ ॥४-६-१८॥

Hṛdi kṛtvā sa bahuśaḥ tam alaṃkāram uttamam । Niśaśvāsa bhṛśam sarpaḥ bilastha iva roṣitaḥ ॥ ॥4-6-18॥

Translation

Pressing those excellent ornaments to his heart repeatedly, he sighed heavily like an angry serpent in its burrow.

हिंदी अनुवाद

उन उत्तम आभूषणों को बार-बार अपने हृदय से लगाकर, वे बिल में स्थित एक क्रोधित सर्प की भांति जोर-जोर से साँसें (फुफकार) लेने लगे।


English Commentary

This verse captures the duality of Rama's emotional state: intense love and burning rage. He tenderly presses the jewelry to his heart (hridi kritva) seeking connection, yet his breathing resembles a roshitah sarpah (angry serpent). The snake metaphor suggests a dangerous, pent-up energy waiting to strike. It signals that his grief is transforming into a resolve for vengeance. The heavy sighing indicates the physical toll of containing such explosive emotions.

हिंदी टीका

यहाँ दो विपरीत भाव एक साथ हैं—कोमलता और क्रोध। एक ओर राम आभूषणों को 'हृदि कृत्वा' (हृदय से लगाकर) सीता के सामीप्य का अनुभव कर रहे हैं, और दूसरी ओर उनकी साँसें 'रोषितः सर्पः' (क्रोधित सांप) की तरह चल रही हैं। यह उपमा दर्शाती है कि राम के भीतर रावण के प्रति भयंकर क्रोध उबल रहा है। बिल में बैठा सांप जैसे बाहर निकलने और डसने के लिए तैयार होता है, वैसे ही राम का पौरुष अब प्रतिशोध के लिए जागृत हो रहा है।