Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 60SHLOKA: 20
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 60

ज्येष्ठो अवित स्त्वम् तु संपाते जटायुः अनुजः तव ।
मानुषम् रूपम् आस्थाय गृह्णीताम् चरणौ मम ॥ ॥४-६०-२०॥

Jyeṣṭho avita stvam tu saṃpāte jaṭāyuḥ anujaḥ tava । Mānuṣam rūpam āsthāya gṛhṇītām caraṇau mama ॥ ॥4-60-20॥

Translation

Are you indeed Sampati, the elder one? Jatayu is your younger brother. Assuming human form, you used to hold (touch) my feet.

हिंदी अनुवाद

(क्या) तुम उनमे से ज्येष्ठ भाई 'संपाती' हो? जटायु तुम्हारा छोटा भाई है। तुम दोनों मानव रूप धारण करके मेरे चरण स्पर्श किया करते थे।


English Commentary

The Sage explicitly identifies Sampati. This verse contains a fascinating detail about the behavior of these divine birds: when visiting the Sage, they would adopt human form (manusham rupam asthaya) to offer their respects. This anthropomorphic transformation signifies their adaptability and high culture; they understood that touching the feet of a guru is a rite best performed in a human form. It reinforces the relationship of reverence they held for Sage Nishakara. The question "Are you that Sampati?" carries the weight of disbelief at how low the mighty King of Vultures has fallen.

हिंदी टीका

ऋषि निशाकर ने पहचान की पुष्टि कर ली है। यह श्लोक संपाती और जटायु के सांस्कृतिक संस्कारों को उजागर करता है। यद्यपि वे पक्षी राज थे, वे ऋषि के पास 'मानुषम् रूपम् आस्थाय' (मानव रूप धारण करके) आते थे, जो शिष्टाचार और श्रद्धा का परिचायक है। चरण स्पर्श करना (गृह्णीताम् चरणौ) गुरु-शिष्य परंपरा का पालन है। ऋषि का प्रश्न "क्या तुम वही संपाती हो?" आश्चर्य और दुख का मिश्रण है। यह श्लोक स्पष्ट करता है कि रामायण के पशु-पक्षी पात्र आवश्यकतानुसार मानव रूप धर सकते थे, जो उनकी उच्च योनि का संकेत है।