Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 63SHLOKA: 3
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 63

अद्य तु एतस्य कालस्य साग्रम् वर्ष शतम् गतम् ।
देश काल प्रतीक्षो अस्मि हृदि कृत्वा मुनेः वचः ॥४-६३-३॥

adya tu etasya kālasya sāgram varṣa śatam gatam । deśa kāla pratīkṣo asmi hṛdi kṛtvā muneḥ vacaḥ ॥4-63-3॥

Translation

Today, more than one hundred years have passed since that time. Keeping the Sage's words in my heart, I remain waiting for the right place and time.

हिंदी अनुवाद

आज उस समय (भविष्यवाणी) को बीते हुए सौ वर्ष से अधिक हो गए हैं। मैं मुनि के वचनों को अपने हृदय में धारण करके देश और काल की प्रतीक्षा कर रहा हूँ।


English Commentary

Sampati quantifies his ordeal: over a century (sāgram varṣa śatam) has passed since the sage's prediction. This implies that the prophecy was made long before Rama’s exile, highlighting the vast timescales of the divine plan in the Ramayana. The phrase hṛdi kṛtvā muneḥ vacaḥ (holding the sage’s words in the heart) explains his survival mechanism. Faith in the guru's word sustained him where physical strength could not. He defines his state as deśa kāla pratīkṣo—a waiter upon time and place/destiny. It illustrates the virtue of active patience, where one remains alert for the opportunity to serve, regardless of how long it takes.

हिंदी टीका

सम्पाती की तपस्या की अवधि यहाँ स्पष्ट होती है—'साग्रम् वर्ष शतम्' (सौ वर्ष से कुछ अधिक)। एक असहाय अवस्था में सौ वर्षों तक एक ही स्थान पर बैठकर प्रतीक्षा करना असाधारण धैर्य है। यह 'तितिक्षा' (सहनशीलता) का उत्कृष्ट उदाहरण है। 'हृदि कृत्वा मुनेः वचः'—उनके जीवित रहने का एकमात्र आधार मुनि के वचन थे। जब तक गुरु के वाक्य हृदय में हैं, तब तक साधक घोर कष्ट में भी विचलित नहीं होता। 'देश काल प्रतीक्षो अस्मि'—वह जानते थे कि नियति समय और स्थान से बंधी है, उसे बलपूर्वक नहीं लाया जा सकता।