Srimad Valmiki Ramayana

KISHKINDHA KANDASARGA: 66SHLOKA: 7
Srimad Valmiki Ramayana - Kishkindha Kanda - Sarga 66

बलम् बुद्धिः च तेजः च सत्त्वम् च हरि सत्तम ।
विशिष्टम् सर्व भूतेषु किम् आत्मानम् न सज्जसे ॥४-६६-७॥

balam buddhiḥ ca tejaḥ ca sattvam ca hari sattama |
viśiṣṭam sarva bhūteṣu kim ātmānam na sajjase ॥4-66-7॥

Translation

"Strength, intellect, splendor, and courage—these are distinct in you among all beings, O best of monkeys. Why do you not prepare yourself?"

हिंदी अनुवाद

"हे वानर श्रेष्ठ! बल, बुद्धि, तेज और सत्त्व (धैर्य/साहस) — ये सब गुण तुम में समस्त प्राणियों की अपेक्षा विशिष्ट (अधिक) हैं। फिर तुम स्वयं को (इस कार्य के लिए) तैयार क्यों नहीं करते?"


English Commentary

Jambavan enumerates four cardinal virtues present in Hanuman: Bala (strength), Buddhi (intellect), Tejas (radiance/energy), and Sattva (inner mental strength/courage). Success in a mission like this requires a synthesis of muscle and mind. Jambavan asserts that in Hanuman, these qualities exist to a degree 'vishishtam' (distinguished/superior) compared to all other beings. The concluding question, "Why do you not prepare yourself?", challenges Hanuman's inertia. It is a call to integrate these latent qualities into active readiness for the mission.

हिंदी टीका

जाम्बवान अब हनुमान के चार प्रमुख गुणों को रेखांकित करते हैं: बल (शारीरिक शक्ति), बुद्धि (विवेक/ज्ञान), तेज (प्रभाव) और सत्त्व (मानसिक दृढ़ता)। किसी भी महान कार्य की सिद्धि के लिए केवल शारीरिक बल पर्याप्त नहीं होता, बुद्धि और धैर्य भी आवश्यक हैं। जाम्बवान कहते हैं कि हनुमान में ये गुण 'सर्व भूतेषु विशिष्टम्' (सभी प्राणियों में विशेष/सबसे अलग) हैं। प्रश्न 'किम् आत्मानम् न सज्जसे' एक प्रेरक ललकार है—जब तुम्हारे पास सारे संसाधन (गुण) हैं, तो तुम निष्क्रिय क्यों हो? उठो और कर्म के लिए सन्नद्ध हो जाओ।