Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 1SHLOKA: 142
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 1

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः ।
सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ ॥५-१-१४२॥

Rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratherhariḥ । Satkriyāṃ kurvatā tasya toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā ॥ ॥5-1-142॥

Translation

This monkey is going for the welfare of Rāma, the son of Daśaratha. By showing hospitality to him, I am firmly pleased by you.

हिंदी अनुवाद

यह वानर (हनुमान) दशरथनंदन राम के हित के लिए ही जा रहा है। इसका सत्कार करके तुमने मुझे दृढ़तापूर्वक (पूरी तरह) संतुष्ट कर दिया है।


English Commentary

Indra aligns himself with Rāma's cause. He recognizes that Hanumān travels for Rāmasya hitāya (Rāma's welfare). Since Rāma's victory serves the gods, anyone helping Rāma's messenger helps the gods. Indra tells Maināka that by honoring Hanumān (satkriyāṃ kurvatā), he has pleased Indra "firmly" (dṛḍham). This creates a cosmic alliance: Nature (Maināka), Man/Animal (Hanumān), and God (Indra) are all aligned against the unrighteousness of Rāvaṇa.

हिंदी टीका

इन्द्र स्पष्ट करते हैं कि हनुमान का कार्य व्यक्तिगत नहीं, बल्कि 'रामस्य हिताय' (राम के हित के लिए) है। इन्द्र भी राम के कार्य की सफलता चाहते हैं (क्योंकि रावण देवताओं का भी शत्रु है)। अतः, हनुमान का सत्कार (सत्क्रिया) परोक्ष रूप से देवताओं की ही सहायता है। 'तोषितोऽस्मि दृढं'—मैं बहुत पक्का संतुष्ट हूँ। यह श्लोक बताता है कि राम-काज में जो भी सहयोग देता है, उससे समस्त देवगण प्रसन्न हो जाते हैं।