Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 10SHLOKA: 25
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 10

मुक्ता मणि विचित्रेण कान्चनेन विराजता ।
मुकुटेन अपव्र्त्तेन कुण्डल उज्ज्वलित आननम् ॥ ॥५-१०-२५॥

muktā maṇi vicitreṇa kāñcanena virājatā । mukuṭena apavṛttena kuṇḍala ujjvalita ānanam ॥ ॥5-10-25॥

Translation

His face was illuminated by ear-pendants, even though his glittering golden crown, wondrous with pearls and gems, had slipped to the side.

हिंदी अनुवाद

मोतियों और मणियों से जड़े हुए, विचित्र कारीगरी वाले तथा चमकते हुए स्वर्ण मुकुट के (सिर से खिसक कर) टेढ़े हो जाने पर भी, कुण्डलों की आभा से उनका (रावण का) मुखमण्डल देदीप्यमान हो रहा था।


English Commentary

Valmiki adds a touch of realism to the grandeur. As Ravana sleeps, his heavy golden crown, encrusted with pearls and gems (muktā maṇi), has slipped awry (apavṛttena). This slight disarray humanizes the scene, indicating deep sleep. However, the majesty remains undiminished; the brilliance of his face is maintained by the glow of his ear-pendants (kuṇḍala). The imagery suggests a face that is self-luminous or caught in the reflection of its own jewels. It highlights the immense wealth of Lanka, where even a sleeping figure is adorned with blinding radiance.

हिंदी टीका

इस श्लोक में रावण की सुप्तावस्था का स्वाभाविक चित्रण है। शयन के कारण उसका बहुमूल्य मुकुट, जो मोतियों और मणियों से जड़ा है, सिर से थोड़ा खिसक गया है ('अपवृत्तेन')। यह विवरण दृश्य में यथार्थता लाता है। मुकुट के टेढ़े होने के बावजूद, रावण के मुख का तेज कम नहीं हुआ है क्योंकि उसके कानों में पहने हुए कुण्डल उसके चेहरे को प्रकाशित कर रहे हैं। 'कुण्डल उज्ज्वलित आननम्' यह दर्शाता है कि रावण का ऐश्वर्य उसके द्वारा धारण किए गए आभूषणों में इतना अधिक है कि अंधकार (रात्रि) में भी उसका मुख चमक रहा है। यह रावण के 'दीप्त' स्वरूप का वर्णन है।