Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 14SHLOKA: 34
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 14

विविधैर् मृग सम्घैः च विचित्राम् चित्र काननाम् ।
प्रासादैः सुमहद्भिः च निर्मितैर् विश्व कर्मणा ॥ ॥५-१४-३४॥

vividhair mṛga samghaiḥ ca vicitrām citra kānanām । prāsādaiḥ sumahadbhiḥ ca nirmitair viśva karmaṇā ॥ ॥5-14-34॥

Translation

The grove looked wonderful with various herds of deer and amazing woodlands; it contained huge palaces built by Vishvakarma.

हिंदी अनुवाद

वह वाटिका विविध प्रकार के मृग-समूहों से विचित्र (अद्भुत) लग रही थी। वहां चित्र-विचित्र वन थे और विश्वकर्मा द्वारा निर्मित बड़े-बड़े महल (प्रासाद) थे।


English Commentary

The attribution of the prāsādaiḥ (palaces) to Viśvakarmaṇā (by Vishvakarma, the divine architect) elevates the status of the structures. It implies perfection in design and construction. The presence of vividhair mṛga samghaiḥ (diverse herds of animals) alongside the palaces suggests a harmonious integration of wildlife and urban architecture, a feature of ideal royal gardens. The word vicitrām (wonderful/varied) underscores the exotic and possibly magical nature of the surroundings.

हिंदी टीका

यहाँ रावण की लंका की वास्तुकला को दैवीय स्तर का बताया गया है। 'विश्वकर्मणा निर्मितैर्' (विश्वकर्मा द्वारा निर्मित) का अर्थ है कि ये भवन साधारण शिल्पियों द्वारा नहीं बनाए गए थे। विश्वकर्मा देवताओं के वास्तुकार हैं; रावण ने या तो उन्हें विवश किया होगा या उनकी कृतियों को जीतकर यहाँ लाया होगा। 'चित्र काननाम्' (अद्भुत वन) का अर्थ है ऐसे वन जहाँ पेड़ों की कटाई-छंटाई कलात्मक रूप से की गई हो। मृगों की उपस्थिति इसे एक 'अभयारण्य' जैसा रूप देती है।