Srimad Valmiki Ramayana

SUNDARA KANDASARGA: 15SHLOKA: 22
Srimad Valmiki Ramayana - Sundar Kanda - Sarga 15

व्रीडिताम् दुह्ख सम्तप्ताम् परिम्लानाम् तपस्विनीम् ।
ग्रहेण अन्गारकेण एव पीडिताम् इव रोहिणीम् ॥ ॥५-१५-२२॥

vrīḍitām duhkha samtaptām parimlānām tapasvinīm |
graheṇa angārakeṇa eva pīḍitām iva rohiṇīm ॥5-15-22॥

Translation

She was bashful, scorched by grief, withered, and looked like an ascetic. She appeared like the constellation Rohini, tormented by the planet Angaraka (Mars).

हिंदी अनुवाद

वे संकुचित (शर्मिंदा/लज्जित) थीं, दुख से जल रही थीं, मुरझाई हुई थीं और तपस्विनी की तरह लग रही थीं। वे ऐसी प्रतीत हो रही थीं मानो रोहिणी नक्षत्र को अंगारक (मंगल ग्रह) ने पीड़ित कर रखा हो।


English Commentary

Sita is described as vrīḍitām (abashed/shrinking away), feeling the violation of being gazed upon by captors. She appears as a tapasvinīm (ascetic), having renounced all pleasures. The astrological simile—Rohiṇī oppressed by Angāraka (Mars)—is potent. Rohini represents the quintessential feminine/moon-loved asterism, while Mars represents aggression and cruelty. This celestial alignment signifies a disastrous, unnatural oppression of the gentle by the cruel.

हिंदी टीका

'व्रीडिताम्' (लज्जित/सिकुड़ी हुई) शब्द सीता की उस स्थिति को दिखाता है जहाँ पराये पुरुषों (राक्षसों) के बीच रहना उनके लिए लज्जा का विषय है। 'रोहिणी' और 'अंगारक' (मंगल) का ज्योतिषीय संदर्भ बहुत गहरा है। रोहिणी चंद्रमा की सबसे प्रिय पत्नी मानी जाती है (जैसे सीता राम की)। मंगल एक क्रूर ग्रह है। जब मंगल रोहिणी को भेदता है, तो यह भीषण कष्ट का संकेत होता है। यहाँ सीता (रोहिणी) रावण (मंगल) के क्रूर प्रभाव में फंसी हैं।